HÀN QUỐC: TỪ MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG ĐẾN NHỮNG THỬ NGHIỆM KINH TẾ VÀ CỘNG ĐỒNG THAY THẾ

HÀN QUỐC: TỪ MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG ĐẾN NHỮNG THỬ NGHIỆM KINH TẾ VÀ CỘNG ĐỒNG THAY THẾ

Vcil Travel School Korea 2026 | 14–24.10.2026

Một đất nước có thể trở nên giàu có đến mức nào? Và khi đã đạt được sự thịnh vượng về kinh tế, liệu điều đó có đồng nghĩa với việc người dân sẽ có một cuộc sống hạnh phúc hơn?

Đây là một trong những câu hỏi xuyên suốt hành trình Vcil Travel School Korea 2026. Trong mười ngày tại Hàn Quốc, chúng tôi đi qua nhiều không gian khác nhau: từ Seoul – một đô thị hiện đại với nhịp sống nhanh và những biểu tượng của sự phát triển, đến các sáng kiến xã hội, hợp tác xã, mô hình kinh tế địa phương, rồi cuối cùng là cộng đồng Jungto tại Dubuk, nơi đời sống tu tập, lao động và hoạt động xã hội được kết nối trong một nếp sinh hoạt chung.

Chúng tôi không đến Hàn Quốc chỉ để tìm hiểu cách một quốc gia từng nghèo khó trở thành nền kinh tế phát triển. Điều chúng tôi muốn quan sát sâu hơn là những gì nằm phía sau câu chuyện tăng trưởng: ai được hưởng lợi, ai phải trả giá, những mối quan hệ nào bị thay đổi, và liệu có những cách tổ chức đời sống kinh tế – xã hội khác có thể giúp con người sống tốt hơn hay không.

Một điểm đáng chú ý trong hành trình Vcil Travel School là chương trình không được thiết kế như một chuyến đi có nội dung cố định lặp lại qua từng năm. Mỗi năm, hành trình lại có những thay đổi về chủ đề, cách tiếp cận và những cộng đồng được kết nối, dựa trên những câu hỏi mà Vcil muốn cùng các thành viên tìm hiểu sâu hơn.

Trong chương trình năm trước, trọng tâm là alternative community và community development – tìm hiểu cách những cộng đồng thay thế hình thành, tổ chức đời sống, xây dựng quan hệ và cùng nhau phát triển. Chúng tôi quan tâm đến những không gian nơi con người thử nghiệm cách sống và làm việc dựa trên sự tương trợ, chia sẻ và cùng kiến tạo.

Đến năm nay, hành trình chuyển trọng tâm sang alternative economy – kinh tế thay thế. Nếu năm trước chúng tôi tập trung nhiều hơn vào câu hỏi cộng đồng được hình thành và duy trì như thế nào, thì lần này, chúng tôi muốn đi sâu hơn vào nền tảng kinh tế giúp những cộng đồng ấy tồn tại: nguồn lực được tạo ra và lưu chuyển ra sao, người sản xuất và người tiêu dùng kết nối với nhau như thế nào, những mô hình hợp tác xã và tiền tệ địa phương có thể vận hành đến đâu, và làm thế nào để các sáng kiến xã hội duy trì hoạt động mà không phải hoàn toàn phụ thuộc vào logic của nền kinh tế tăng trưởng truyền thống.

Sự chuyển dịch này cũng giúp chúng tôi nhìn các mô hình tại Hàn Quốc trong một mối liên hệ rộng hơn. Hope Institute cho thấy cách những sáng kiến xã hội có thể kết nối với chính sách; MOA Pay gợi mở những vòng tuần hoàn kinh tế dựa trên quan hệ địa phương; Hansalim đặt lại mối quan hệ giữa người sản xuất và người tiêu dùng; Butground kết nối giáo dục thực phẩm với thay đổi hành vi; còn những chính sách tái sinh nông thôn cho thấy vai trò của chính quyền và hạ tầng trong việc tạo điều kiện cho kinh tế cộng đồng.

Nói cách khác, chúng tôi không chỉ tìm hiểu những cộng đồng đang sống khác đi, mà còn muốn hiểu những điều kiện kinh tế, xã hội và thể chế giúp cách sống ấy có thể tồn tại lâu dài. Đây là bước tiếp nối tự nhiên từ chủ đề của năm trước: từ việc tìm hiểu cộng đồng đến việc tìm hiểu nền kinh tế có khả năng nuôi dưỡng cộng đồng.

1. Một đất nước, nhiều câu chuyện phát triển

Hàn Quốc thường được nhắc đến như một trong những câu chuyện phát triển kinh tế ấn tượng nhất thế giới. Từ một quốc gia nghèo nàn sau chiến tranh, Hàn Quốc đã trở thành nền kinh tế công nghiệp phát triển, có những tập đoàn toàn cầu, hệ thống cơ sở hạ tầng hiện đại và ảnh hưởng văn hóa vượt xa quy mô lãnh thổ.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào Seoul, những tòa nhà cao tầng, các khu thương mại, công nghệ và hình ảnh Hàn Quốc qua phim ảnh hay âm nhạc, chúng ta có thể dễ dàng bỏ qua những câu chuyện khác nằm phía sau sự phát triển ấy.

Hàn Quốc không chỉ có Gangnam, Samsung, K-pop hay những thành phố hiện đại. Đất nước này còn có những ngôi làng đang già hóa, những người nông dân khó cạnh tranh với nông sản nhập khẩu, những gia đình chịu áp lực giáo dục và nhà ở, những người trẻ trì hoãn kết hôn và sinh con, cùng nhiều cộng đồng đang cố gắng bảo vệ những cách sống khác.

Trong hành trình, chúng tôi liên tục di chuyển giữa hai thế giới tưởng như đối lập: một bên là nền kinh tế công nghiệp hóa với tốc độ cao, một bên là những cộng đồng nhỏ đang tìm cách duy trì mối quan hệ giữa con người, đất đai và đời sống địa phương.

Tuy nhiên, hai thế giới ấy không thực sự tách biệt. Chúng là những kết quả khác nhau của cùng một quá trình phát triển, nơi các quyết định về đầu tư, thương mại, giáo dục, nông nghiệp, đô thị hóa và chính sách công đã định hình cách con người sống hôm nay.

Từ nghèo đói đến công nghiệp hóa

Trong buổi trao đổi về lịch sử và tương lai kinh tế Hàn Quốc, diễn giả đã phác họa quá trình phát triển của đất nước thông qua ba giai đoạn khủng hoảng lớn: tình trạng nghèo đói sau chiến tranh trong thập niên 1960, bất ổn kinh tế đầu thập niên 1980 và cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997–1998.

Theo những con số được diễn giả trình bày, thu nhập bình quân đầu người của Hàn Quốc từng chỉ khoảng 67 USD vào năm 1953, tăng lên khoảng 1.000 USD vào năm 1977 và đạt khoảng 36.900 USD tại thời điểm bài giảng. Đây là những số liệu được chia sẻ trong buổi nói chuyện và cần được đối chiếu với nguồn thống kê chính thức nếu sử dụng trong một ấn phẩm nghiên cứu.

Một trong những đặc điểm nổi bật của mô hình phát triển Hàn Quốc là vai trò điều phối mạnh mẽ của nhà nước. Trong giai đoạn công nghiệp hóa dưới thời Park Chung-hee, chính phủ xây dựng các kế hoạch phát triển nhiều năm, lựa chọn những ngành công nghiệp ưu tiên, định hướng tín dụng và nguồn vốn, đồng thời sử dụng chính sách thuế và các công cụ khác để hỗ trợ những lĩnh vực được xem là có khả năng thúc đẩy xuất khẩu.

Phần lớn doanh nghiệp vẫn do khu vực tư nhân vận hành, nhưng nhà nước giữ vai trò định hướng và tạo áp lực để khu vực tư nhân đầu tư vào những ngành công nghiệp chiến lược. Đây là một mô hình trong đó chính phủ không nhất thiết trực tiếp sở hữu và điều hành mọi doanh nghiệp, nhưng có khả năng tác động đáng kể đến hướng đi của nền kinh tế.

Diễn giả nhìn nhận rằng trong bối cảnh một đất nước vừa bước ra khỏi chiến tranh và phải đối diện với nghèo đói nghiêm trọng, ưu tiên trước mắt là tạo việc làm, phát triển sản xuất và cải thiện đời sống. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận quá trình này đi kèm với lạm phát, thâm hụt cán cân thanh toán, bất bình đẳng và sự phân hóa về cơ hội. Những bất bình đẳng ấy tiếp tục được củng cố thông qua khả năng tiếp cận giáo dục và tài sản, đặc biệt là nhà ở.

Một điểm cần được nhìn nhận thận trọng là mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và chế độ chính trị. Park Chung-hee lên nắm quyền thông qua đảo chính và quá trình phát triển dưới thời ông đi kèm với việc suy yếu các quyền tự do dân chủ, đặc biệt sau năm 1972. Diễn giả thừa nhận tính độc tài của chính quyền, nhưng cho rằng trong hoàn cảnh nghèo đói cực đoan, nhiều người ưu tiên sự sống còn và cải thiện điều kiện vật chất.

Đây là cách diễn giải của diễn giả về lịch sử, không phải một kết luận duy nhất về sự cần thiết của chủ nghĩa độc tài đối với phát triển kinh tế. Câu hỏi quan trọng hơn có lẽ là: làm thế nào để một xã hội có thể cải thiện đời sống vật chất mà không phải đánh đổi quyền tham gia, tiếng nói và phẩm giá của người dân?

Đầu thập niên 1980, sau vụ ám sát Park Chung-hee năm 1979 và những bất ổn chính trị tiếp theo, Hàn Quốc lại bước vào một giai đoạn khó khăn. Diễn giả nhắc đến cú sốc dầu mỏ, tăng trưởng âm, lạm phát khoảng 30% và thâm hụt tài khoản vãng lai lớn vào năm 1980. Trong bối cảnh đó, Kim Jae-ik được giao vai trò quan trọng trong điều hành chính sách kinh tế dưới thời Chun Doo-hwan.

Diễn giả đánh giá cao việc tập trung kiểm soát lạm phát, ổn định giá cả và duy trì thặng dư tài khoản vãng lai. Ông cũng kể về những chương trình giáo dục kinh tế công chúng ngắn trên truyền hình, được phát trước bản tin buổi tối, nhằm giải thích những vấn đề như lạm phát, tiền lương và giá nông sản.

Tuy nhiên, trong bối cảnh truyền thông chịu sự kiểm soát của chính quyền độc tài, việc giáo dục công chúng cũng đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa cung cấp kiến thức và tuyên truyền. Một chương trình có thể giúp người dân hiểu kinh tế hơn, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc họ có đủ điều kiện để phản biện hoặc tham gia vào những quyết định chính sách.

Cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997–1998 là một bước ngoặt khác. Diễn giả xem đây là kết quả của những vấn đề tích tụ trong nhiều thập kỷ. Ông mô tả chương trình điều chỉnh của IMF như một phương thuốc quá mạnh, với những biện pháp cắt giảm sâu hơn mức cần thiết theo quan điểm của ông.

Một hình ảnh đáng nhớ được nhắc đến là Phong trào quyên góp vàng (Gold Collection Movement), khi người dân tự nguyện mang nhẫn cưới, trang sức và những món vàng cá nhân đến đóng góp nhằm hỗ trợ đất nước vượt qua khủng hoảng ngoại tệ. Diễn giả nhấn mạnh tinh thần đoàn kết và sự tham gia của người dân trong giai đoạn khó khăn này. Dù vậy, phong trào này không nên được xem là nguyên nhân duy nhất dẫn đến sự phục hồi của Hàn Quốc, và mức độ đồng thuận của xã hội đối với các biện pháp điều chỉnh cũng cần được nhìn nhận từ nhiều góc độ.

Nhìn lại ba giai đoạn, diễn giả nhấn mạnh vai trò của những người tham gia cải cách và sự ủng hộ của người dân. Nhưng điều khiến chúng tôi suy nghĩ không chỉ là cách một quốc gia huy động nguồn lực để phát triển, mà còn là những câu hỏi nằm phía sau: ai được hưởng lợi nhiều nhất từ quá trình ấy, ai phải gánh chịu chi phí, và những lĩnh vực nào bị đặt xuống hàng thứ yếu?

Đó là câu hỏi sẽ tiếp tục xuất hiện khi chúng tôi đi sâu hơn vào những câu chuyện về nông nghiệp, làng quê và các cộng đồng địa phương.

Những áp lực của một nền kinh tế phát triển

Kết thúc buổi trao đổi, diễn giả cho rằng Hàn Quốc vẫn phải đối diện với những vấn đề cấu trúc như bất bình đẳng, giá nhà cao, chi phí sinh hoạt và sự thiếu minh bạch trong một số dữ liệu về thu nhập, tài sản và thuế. Ông nhấn mạnh rằng minh bạch thông tin là điều kiện để thị trường và xã hội có thể tự điều chỉnh.

Ông cũng đề cập đến những sức ép địa chính trị và sự thay đổi của chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt là cạnh tranh Mỹ–Trung, sự trỗi dậy của các trung tâm sản xuất mới và những thay đổi trong vị thế của các nền kinh tế châu Á.

Đáng chú ý, diễn giả không xem tăng trưởng GDP là thước đo đầy đủ cho tương lai. Ông đặt ra một viễn cảnh trong đó sự thịnh vượng cần bao gồm nhà ở tốt, chăm sóc sức khỏe, môi trường, đạo đức xã hội và hạnh phúc của con người. Ông gợi ý Hàn Quốc có thể học hỏi thêm từ những mô hình ở Đức, Pháp, Hà Lan và các nước Bắc Âu, thay vì chỉ nhìn về Hoa Kỳ.

Những câu hỏi ấy trở nên cụ thể hơn khi chúng tôi bước ra khỏi phòng hội thảo và nhìn thấy những mặt trái của chính quá trình phát triển ở Seoul.

2. Dark Tour Korea: Khi thành công không đồng nghĩa với hạnh phúc

Trong chuyến đi bộ mang tên “Dark Side of Korea” tại Gangnam, chúng tôi được giới thiệu một cách nhìn khác về Hàn Quốc – không phải đất nước của những hình ảnh hào nhoáng, mà là xã hội đang chịu sức ép lớn từ cạnh tranh, giáo dục, việc làm, nhà ở, ngoại hình và những kỳ vọng xã hội.

Một câu nói được nhắc đến trong chuyến đi là có người mô tả việc sống ở Hàn Quốc giống như sống trong địa ngục. Đây là một cách diễn đạt mạnh, nhưng nó phản ánh cảm giác bất mãn và kiệt sức mà một bộ phận người dân trải nghiệm trong một xã hội có mức độ cạnh tranh cao.

Những thống kê được người dẫn tour đề cập gồm tỷ lệ tự tử cao, tỷ lệ sinh rất thấp và chỉ số hạnh phúc không tương xứng với mức độ giàu có của đất nước. Những con số cụ thể cần được kiểm tra theo từng năm và từng nguồn, nhưng xu hướng chung đặt ra một nghịch lý đáng suy nghĩ: một quốc gia có nền kinh tế phát triển, hệ thống y tế và hạ tầng hiện đại vẫn có thể đối diện với những khủng hoảng sâu sắc về sức khỏe tinh thần và chất lượng sống.

Seoul và sự tập trung của cơ hội

Sau chiến tranh năm 1953, Hàn Quốc phải đối diện với một đất nước bị tàn phá và nghèo đói. Chính phủ lựa chọn tập trung nguồn lực vào các thành phố và những ngành công nghiệp có khả năng tạo ra tăng trưởng nhanh. Theo cách giải thích được chia sẻ trong chuyến đi, người ta từng kỳ vọng rằng nếu thành phố phát triển trước, sự phát triển sẽ dần lan tỏa ra những khu vực khác.

Nhưng kết quả cũng tạo ra sự tập trung rất lớn về dân cư, cơ hội và tài sản. Người dân di chuyển đến các thành phố để tìm việc làm, học tập và tiếp cận dịch vụ. Những khu vực ngoài đô thị, đặc biệt là vùng nông thôn, dần mất đi dân số trẻ, cơ hội việc làm và các dịch vụ thiết yếu.

Người dẫn tour đưa ra những con số về mức độ tập trung dân cư tại Seoul và vùng đô thị xung quanh. Dù các tỷ lệ cụ thể cần được kiểm chứng, điều dễ nhận thấy là một phần rất lớn dân số Hàn Quốc tập trung trong một không gian đô thị tương đối nhỏ.

Gangnam trở thành biểu tượng của sự tập trung ấy. Đây là nơi có nhiều công ty lớn, trung tâm thương mại, cơ sở giáo dục và các dịch vụ cao cấp. Một mặt bằng kinh doanh trên những tuyến phố chính có thể có chi phí thuê lên tới hàng trăm nghìn USD mỗi tháng theo thông tin được chia sẻ trong tour. Những thương hiệu lớn sẵn sàng chi trả để có mặt tại đây vì sự hiện diện ở Gangnam cũng là một biểu tượng của thành công.

Nhưng đằng sau những con phố ấy là áp lực nhà ở. Giá nhà tại Seoul quá cao so với thu nhập của phần đông người trẻ. Người dẫn tour lấy ví dụ về một căn nhà có giá khoảng 1,2 triệu USD và mức thu nhập hàng tháng khoảng 2.800 USD để minh họa khoảng cách giữa giá tài sản và khả năng chi trả. Đây là những ví dụ được chia sẻ trong chuyến đi, không phải mức giá hay thu nhập đại diện cho toàn bộ thị trường.

Khi việc sở hữu nhà trở nên xa vời, nhiều người trẻ bắt đầu đặt câu hỏi liệu có nên tiếp tục đi theo con đường truyền thống: học thật giỏi, tìm một công việc ổn định, tiết kiệm trong nhiều năm, kết hôn, mua nhà và nuôi con. Một số người tìm đến những kênh đầu tư rủi ro hơn với hy vọng có thể thay đổi vị thế tài chính nhanh chóng.

Cuộc đua giáo dục bắt đầu từ rất sớm

Một phần đáng chú ý của Dark Tour là câu chuyện về hệ thống giáo dục Hàn Quốc.

Sau chiến tranh, nguồn lực tự nhiên và cơ sở vật chất của Hàn Quốc rất hạn chế. Giáo dục được xem là một trong những nguồn lực quan trọng nhất để xây dựng đội ngũ nhân lực phục vụ công nghiệp hóa. Việc học vì thế trở thành con đường được nhiều gia đình xem là thiết yếu để con cái có thể vươn lên trong xã hội.

Tuy nhiên, trong quá trình đó, giáo dục dần trở thành một cuộc cạnh tranh khốc liệt.

Theo người dẫn tour, nhiều gia đình quan tâm rất nhiều đến trường đại học mà một người tốt nghiệp hơn là ngành học cụ thể. Tên trường có thể ảnh hưởng đến cơ hội việc làm và mức thu nhập sau này. Vì thế, kỳ thi tuyển sinh đại học trở thành một cột mốc có sức nặng lớn đối với cả học sinh và phụ huynh.

Sự cạnh tranh bắt đầu từ rất sớm. Người dẫn tour cho biết nhiều trẻ em đã tham gia các lớp học bổ trợ trước khi vào lớp một. Các trung tâm học thêm hoạt động từ sáng đến tối, và lịch học có thể kéo dài đến khoảng 10 giờ đêm. Trước đây, một số trẻ thậm chí còn học đến một hoặc hai giờ sáng, trước khi chính phủ áp dụng những giới hạn về thời gian hoạt động của các trung tâm học thêm.

Có những gia đình dành một khoản tiền đáng kể mỗi tháng cho việc học bổ trợ của con. Một số con số được chia sẻ trong tour cho thấy chi phí có thể lên tới hàng nghìn USD đối với những gia đình có điều kiện, trong khi mức chi trung bình được nêu thấp hơn nhiều. Những số liệu này cần được kiểm tra thêm, nhưng câu chuyện cho thấy giáo dục không chỉ là trách nhiệm của nhà trường mà đã trở thành một gánh nặng tài chính và cảm xúc của cả gia đình.

Khi thành công được định nghĩa quá chặt chẽ bằng điểm số, trường đại học và công việc, trẻ em có thể lớn lên với cảm giác rằng mình luôn phải cố gắng để không bị bỏ lại phía sau. Người lớn cũng khó có thể nghỉ ngơi, bởi nghỉ ngơi đôi khi đồng nghĩa với việc mất đi lợi thế trong một cuộc cạnh tranh không có điểm dừng.

Một số người trẻ bắt đầu tìm kiếm những con đường khác, chẳng hạn trở thành YouTuber, TikToker hoặc xây dựng sự nghiệp trên các nền tảng số. Nhưng ngay cả những lựa chọn mới ấy cũng có thể trở thành một cuộc cạnh tranh khác, nơi sự nổi tiếng và khả năng tạo thu nhập tiếp tục được xem là thước đo thành công.

Hôn nhân, nhà ở và thế hệ từ bỏ

Câu chuyện về tỷ lệ sinh thấp của Hàn Quốc không thể tách rời khỏi chi phí nhà ở, giáo dục và nuôi dạy con cái.

Người dẫn tour chia sẻ rằng một số dịch vụ mai mối ở Hàn Quốc có thể kiểm tra rất kỹ hồ sơ của người tham gia: trường đại học, nghề nghiệp, thu nhập, hoàn cảnh gia đình và tài sản. Một gói dịch vụ được nhắc đến có giá khoảng 3.000 USD cho một số lần gặp gỡ. Những chi tiết này cho thấy ngay cả việc tìm kiếm bạn đời cũng có thể bị ảnh hưởng bởi các tiêu chuẩn về địa vị và khả năng kinh tế.

Một người trẻ có thể phải cân nhắc rất nhiều trước khi kết hôn: có đủ khả năng mua nhà không, có thể nuôi con không, có thể duy trì công việc và chất lượng sống không? Trong một xã hội mà giá nhà ở Seoul rất cao, một gia đình trẻ có thể phải dành nhiều năm tích lũy chỉ để có cơ hội sở hữu một nơi ở ổn định.

Người dẫn tour nhắc đến cách gọi một thế hệ là thế hệ từ bỏ: từ bỏ hẹn hò, kết hôn, sinh con và sở hữu nhà. Đây không đơn thuần là việc người trẻ không còn muốn lập gia đình. Nó cũng có thể là phản ứng trước những điều kiện kinh tế và xã hội khiến những lựa chọn ấy trở nên quá tốn kém hoặc khó khả thi.

Tỷ lệ sinh của Hàn Quốc trong những năm gần đây đã xuống mức rất thấp. Trong chuyến đi, người dẫn tour đề cập đến mức tăng nhẹ từ khoảng 0,71 lên 0,75, nhưng những con số này cần được kiểm tra theo thời điểm thống kê. Dù vậy, câu hỏi lớn vẫn còn đó: một nền kinh tế sẽ duy trì lực lượng lao động, hệ thống an sinh và sự liên tục giữa các thế hệ như thế nào nếu ngày càng ít người có thể hoặc muốn sinh con?

Ngoại hình và áp lực phải trở nên khác biệt

Gangnam cũng là nơi tập trung rất nhiều cơ sở phẫu thuật thẩm mỹ và chăm sóc sắc đẹp. Hàn Quốc nổi tiếng với ngành công nghiệp làm đẹp, nhưng Dark Tour giúp chúng tôi nhìn thấy một khía cạnh xã hội phía sau nó: ngoại hình không chỉ là vấn đề thẩm mỹ cá nhân mà còn có thể trở thành một tiêu chí đánh giá năng lực và cơ hội.

Người dẫn tour đề cập đến việc một số công ty có thể xem xét ngoại hình khi tuyển dụng, và nhiều người tin rằng nếu trông đẹp hơn, họ sẽ có thêm cơ hội trong công việc và các mối quan hệ. Những chuẩn mực về khuôn mặt nhỏ, sống mũi cao, đôi mắt lớn, làn da đẹp hay vóc dáng cân đối được củng cố thông qua quảng cáo, truyền thông và văn hóa đại chúng.

Trong một môi trường mà nhiều người cùng học những trường tương tự, theo đuổi những công việc tương tự và phải đáp ứng những tiêu chuẩn tương tự, ngoại hình có thể trở thành một trong những cách để tạo khác biệt.

Phẫu thuật thẩm mỹ vì thế không chỉ là một dịch vụ làm đẹp. Với một số gia đình, nó còn được xem như món quà dành cho con cái; với một số người trẻ, nó được xem là khoản đầu tư vào cơ hội trong tương lai. Người dẫn tour cũng đề cập đến những trường hợp trẻ em được phẫu thuật thẩm mỹ từ rất sớm nếu cha mẹ đồng ý. Đây là một thông tin cần được kiểm chứng thêm, nhưng nó gợi lên câu hỏi về cách các chuẩn mực xã hội được truyền từ người lớn sang trẻ em.

Điều đáng suy nghĩ không phải là việc một người lựa chọn thay đổi ngoại hình, mà là môi trường nào khiến họ cảm thấy mình phải thay đổi để được công nhận.

Khi hy vọng bị thay thế bằng cạnh tranh

Sau chuyến đi, một câu nói còn đọng lại là: “Lack of hope cost us a lot” – sự thiếu vắng hy vọng khiến chúng ta phải trả giá rất nhiều.

Khi con người không còn tin rằng mình có thể xây dựng một cuộc sống tốt đẹp bằng những con đường thông thường, họ có thể rơi vào trạng thái cạnh tranh liên tục, tìm kiếm những lối thoát cá nhân hoặc từ bỏ những lựa chọn từng được xem là nền tảng của đời sống.

Dark Tour không nhằm phủ nhận những thành tựu của Hàn Quốc. Ngược lại, nó cho thấy thành tựu kinh tế và những vấn đề xã hội có thể cùng tồn tại trong một quốc gia. Một hệ thống có thể rất hiệu quả trong việc tạo ra hàng hóa, công nghệ và của cải, nhưng chưa chắc đã tạo ra đủ thời gian, không gian và cảm giác an toàn để con người sống hạnh phúc.

Đó là một góc nhìn quan trọng để chúng tôi tiếp tục đặt câu hỏi về những lựa chọn phát triển của Việt Nam. Nếu chúng ta chỉ tập trung vào tăng trưởng, đô thị hóa, xuất khẩu và năng suất, liệu có đang bỏ qua những chi phí xã hội mà các thế hệ sau sẽ phải gánh chịu?

3. Hope Institute: Từ vấn đề xã hội đến hành động tập thể

Sau khi nhìn thấy những áp lực của xã hội Hàn Quốc, chúng tôi đến Hope Institute – một tổ chức nghiên cứu và hành động xã hội, thường được giới thiệu như một think-and-do tank.

Điểm đáng chú ý ở Hope Institute là cách họ không dừng lại ở việc nghiên cứu hoặc đưa ra khuyến nghị chính sách. Tổ chức tìm cách kết nối các nhóm liên quan, từ chính quyền, chuyên gia, tổ chức xã hội đến người dân, để cùng hiểu vấn đề và thiết kế những hành động cụ thể.

Một câu chuyện được chia sẻ trong chuyến thăm là chiến dịch huy hiệu dành cho phụ nữ mang thai. Một người phụ nữ nhận thấy việc mang thai không phải lúc nào cũng dễ nhận biết từ bên ngoài, khiến phụ nữ mang thai có thể gặp khó khăn khi sử dụng phương tiện công cộng hoặc những không gian cần được ưu tiên. Từ một sáng kiến nhỏ, huy hiệu dành cho phụ nữ mang thai được phát triển và lan tỏa.

Theo thông tin được chia sẻ, chiến dịch đã phân phối khoảng 100.000 huy hiệu. Điều đáng quan tâm không chỉ là số lượng, mà là cách một vấn đề trong đời sống hằng ngày được nhận diện, chuyển thành một giải pháp dễ sử dụng và kết nối với các chủ thể có khả năng hỗ trợ.

Đây là một ví dụ về social innovation – đổi mới xã hội. Không phải mọi vấn đề đều cần một công nghệ phức tạp hay một khoản đầu tư lớn. Đôi khi, sự thay đổi bắt đầu từ việc quan sát một bất tiện mà nhiều người đang trải qua, lắng nghe những người chịu ảnh hưởng và tìm cách kết nối các nguồn lực để giải quyết nó.

Trong một bài tập tại Hope Institute, chúng tôi cũng có cơ hội suy nghĩ về những vấn đề xã hội từ góc nhìn của nhiều bên liên quan. Một vấn đề có thể được nhìn rất khác nhau bởi người dân, chính quyền, doanh nghiệp, chuyên gia và các tổ chức cộng đồng. Vì thế, giải pháp không thể chỉ được thiết kế từ một phía.

Điều này gợi mở một câu hỏi cho Vcil: làm thế nào để các tổ chức xã hội và cộng đồng không chỉ phản biện chính sách từ bên ngoài, mà còn có khả năng tạo ra những không gian đối thoại, thử nghiệm và hợp tác với nhiều bên?

4. Sungmisan: Một cộng đồng không chỉ cùng sống, mà cùng tạo ra điều kiện sống

Nếu Hope Institute cho thấy cách một tổ chức kết nối các bên liên quan để giải quyết vấn đề xã hội, thì Sungmisan đưa chúng tôi đến gần hơn với một câu hỏi khác: một cộng đồng có thể tự tổ chức đời sống của mình đến mức nào?

Sungmisan nằm ở quận Mapo, Seoul, xoay quanh một ngọn đồi nhỏ cao khoảng 66 mét. Ngày nay, nơi đây được biết đến như một cộng đồng với nhiều sáng kiến về giáo dục, chăm sóc, văn hóa, kinh tế và môi trường. Nhưng câu chuyện bắt đầu từ một điều rất đơn giản: người dân muốn bảo vệ ngọn đồi và không gian tự nhiên mà họ gắn bó.

Khoảng 25–30 năm trước, khi có kế hoạch phát triển khu vực này, người dân bắt đầu tổ chức để bảo vệ ngọn đồi. Họ cho rằng thiên nhiên không chỉ là một phần cảnh quan có thể thay thế bằng công trình xây dựng, mà là một không gian quan trọng đối với đời sống của cộng đồng.

Từ những mối quan hệ hình thành trong quá trình đó, các sáng kiến cộng đồng dần xuất hiện. Một trong những điểm khởi đầu quan trọng là mô hình chăm sóc trẻ em theo hướng hợp tác. Các gia đình cùng chia sẻ trách nhiệm nuôi dạy con, thay vì mỗi gia đình phải tự xoay xở trong một hệ thống chăm sóc còn hạn chế.

Sau đó, các phụ huynh cùng xây dựng một trường học thay thế. Theo lời kể của người hướng dẫn, phụ huynh đã tự huy động nguồn lực, thậm chí vay ngân hàng để xây dựng trường. Trường không đơn thuần là một cơ sở giáo dục, mà là kết quả của một cộng đồng cùng nhận ra nhu cầu và tự tạo ra giải pháp.

Từ giáo dục, mạng lưới các hoạt động dần mở rộng. Người hướng dẫn cho biết khu vực có khoảng 70 nhóm và hoạt động cộng đồng với quy mô khác nhau. Không nên hiểu con số này là 70 tổ chức chính thức; điều quan trọng là mức độ đa dạng của những sáng kiến được hình thành trong một mạng lưới có quan hệ với nhau.

Ở đây có các nhóm chăm sóc trẻ, trường học thay thế, hoạt động sau giờ học, hỗ trợ người cao tuổi, chăm sóc và hỗ trợ người khuyết tật, phòng khám thân thiện với cộng đồng LGBTQ+, các cửa hàng, không gian văn hóa, sân khấu cộng đồng, hoạt động tái sử dụng và tái chế, chăm sóc động vật, nhà ở chung, thực phẩm và những sáng kiến về năng lượng, môi trường.

Một tổ chức phi lợi nhuận đóng vai trò kết nối, hỗ trợ các nhóm phối hợp và tổ chức những hoạt động chung. Tuy nhiên, tổ chức này không điều hành tất cả các nhóm. Mỗi nhóm vẫn có không gian tự chủ và cách tổ chức riêng.

Điều đó cho thấy cộng đồng không nhất thiết phải được xây dựng như một tổ chức lớn có một trung tâm quyền lực duy nhất. Nó có thể giống một hệ sinh thái gồm nhiều nhóm nhỏ, mỗi nhóm giải quyết một nhu cầu cụ thể, đồng thời duy trì những kết nối để cùng hỗ trợ nhau.

Trường học được hình thành từ cộng đồng

Một trong những điểm chúng tôi dành nhiều thời gian tìm hiểu là trường học Sungmisan.

Trường được giới thiệu dựa trên ba nguyên tắc chính: trường học của làng (village school), trường học sinh thái (ecological school) và trường học hòa nhập giữa trẻ em khuyết tật và không khuyết tật.

Đây không phải là một mô hình giáo dục được xây dựng bằng cách nhập khẩu nguyên vẹn một triết lý giáo dục từ nơi khác. Chương trình học được hình thành từ điều kiện địa phương, nhu cầu của trẻ em và những vấn đề mà cộng đồng đang đối diện. Một câu hỏi thường xuyên được khuyến khích là: tại sao cuộc sống hằng ngày lại diễn ra như vậy, và liệu chúng ta có thể tổ chức nó theo một cách khác không?

Trường sử dụng cấu trúc 5–5–2 thay vì hệ thống 6–3–3 phổ biến. Trong những năm đầu, trẻ được dành nhiều thời gian cho vui chơi, nghệ thuật và thiên nhiên. Các em trồng cây, tìm hiểu môi trường, làm màu vẽ từ nguyên liệu tự nhiên hoặc vật liệu tái sử dụng.

Một khái niệm được nhắc đến là salim – gắn với việc chăm sóc và tổ chức đời sống hằng ngày. Trẻ học về quần áo, nhà ở, thực phẩm và những kỹ năng thiết yếu để sống. Các em không chỉ đọc về việc trồng cây hay nấu ăn mà còn trực tiếp trồng, chế biến, làm sản phẩm và đôi khi bán những sản phẩm ấy.

Ở những lớp lớn hơn, nội dung học mở rộng sang sinh thái, cộng đồng và các vấn đề xã hội. Học sinh thực hiện dự án, đi thực địa, đến các tổ chức bên ngoài để quan sát và tìm hiểu. Các em có cơ hội tiếp cận những chủ đề như hòa bình, nhân quyền, môi trường, đời sống động vật và lịch sử chiến tranh.

Một chi tiết đặc biệt là học sinh tìm hiểu cả lịch sử Hàn Quốc tham gia chiến tranh Việt Nam, cũng như câu chuyện về những người Việt Nam từng chịu ảnh hưởng của chiến tranh và các hoạt động hỗ trợ pháp lý, xã hội liên quan. Điều này cho thấy việc học lịch sử không chỉ là ghi nhớ những sự kiện của đất nước mình, mà còn là khả năng nhìn thấy mối liên hệ giữa những câu chuyện ở các quốc gia khác nhau.

Học sinh cũng tham gia vào các cuộc họp, hội đồng học sinh, việc lập kế hoạch sự kiện và quản lý không gian trường. Một ví dụ được người hướng dẫn chia sẻ là nhà vệ sinh không phân biệt giới tính được khởi xướng từ chính học sinh. Từ một thay đổi tưởng như rất nhỏ trong cơ sở vật chất, các em có cơ hội đặt câu hỏi về những quy ước xã hội mà người lớn thường xem là hiển nhiên.

Khi được hỏi về những năng lực cần thiết trong thời đại AI, người hướng dẫn nhấn mạnh tư duy, khả năng tương tác, giao tiếp, xây dựng cầu nối giữa những khác biệt và năng lực chủ động hành động. Đây là những năng lực không dễ hình thành chỉ bằng việc ghi nhớ kiến thức hoặc đạt điểm cao trong các kỳ thi.

Hòa nhập không chỉ là cho phép tham gia

Một câu chuyện khiến chúng tôi xúc động là lời chia sẻ của một phụ huynh có con trai mắc chứng tự kỷ.

Chị kể rằng trước đây, chị thường cảm thấy con mình bị nhìn nhận trước hết thông qua tình trạng khuyết tật. Khi tìm đến cộng đồng và trường học này, chị tìm thấy một môi trường nơi con trai được đối xử như một người bạn, một thành viên bình thường trong các mối quan hệ, thay vì chỉ được xác định bằng một nhãn gọi.

Sự thay đổi ấy cũng tác động đến chính người mẹ. Chị không còn chỉ được nhìn nhận như mẹ của một đứa trẻ khuyết tật. Chị có thể tham gia vào một cộng đồng với những vai trò và mối quan hệ rộng hơn.

Điều này khiến chúng tôi suy nghĩ về ý nghĩa của hòa nhập. Hòa nhập không chỉ là cho phép một người có mặt trong không gian chung, mà còn là thay đổi cách chúng ta nhìn nhận, giao tiếp và xây dựng quan hệ với họ.

Trường cũng nhấn mạnh sự bình đẳng trong ngôn ngữ và mối quan hệ giữa trẻ em với người lớn. Giáo viên không chỉ xem mình là người truyền đạt kiến thức. Họ cũng học hỏi và trưởng thành thông qua quá trình làm việc với học sinh, phụ huynh và người chăm sóc. Một giáo viên chia sẻ rằng đó vẫn là một quá trình tiếp diễn, chứ không phải điều có thể hoàn thành một lần.

Cộng đồng cần được quản trị và duy trì

Trường học không hoạt động tách biệt khỏi cộng đồng. Phụ huynh tham gia vào các nhóm, đóng góp cho khóa học và hoạt động, tham dự các cuộc họp chung và hội đồng vận hành. Họ có thể hỗ trợ lớp học, sự kiện, chương trình học và những công việc cần thiết khác.

Cách tổ chức này tạo ra cảm giác sở hữu chung, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về khả năng duy trì. Nguồn lực của trường và cộng đồng không phải lúc nào cũng ổn định. Theo lời người hướng dẫn, hỗ trợ từ chính phủ chỉ chiếm một phần trong ngân sách, khoảng 20% theo cách tính được chia sẻ; con số này cần được xác minh về thời điểm và mẫu số cụ thể. Trường có vị trí pháp lý không hoàn toàn giống trường công lập, nhưng cũng không đơn giản là một cơ sở không được công nhận. Học sinh có thể tham gia các kỳ thi tương đương do nhà nước tổ chức để có chứng nhận ở các cấp học.

Sau khi tốt nghiệp, nhiều học sinh vẫn giữ quan hệ với trường và giáo viên. Trường tiếp tục hỗ trợ các em khi bước vào tuổi trưởng thành, kể cả trong việc định hướng nghề nghiệp ở độ tuổi 20–30. Một số cựu học sinh quay lại hỗ trợ các hoạt động của trường.

Đây là một hình thức liên tục giữa các thế hệ, trong đó trường học không chỉ là nơi trẻ em đến học rồi rời đi, mà là một phần của mạng lưới quan hệ kéo dài trong đời sống.

Tuy nhiên, Sungmisan không phải một câu chuyện chỉ có thành công. Cộng đồng từng dựa nhiều vào thời gian, tiền bạc và công sức tình nguyện của các thành viên. Nhưng không thể mãi duy trì một hệ thống bằng lao động không được trả công. Mọi người cần thu nhập, và công việc phải được phân phối công bằng hơn.

Một số sáng kiến đã phải đóng cửa, trong đó có cửa hàng tái sử dụng và một số cửa hàng cộng đồng. Giá đất và nhà ở tăng, quá trình đô thị hóa và nguy cơ thương mại hóa khiến không gian cộng đồng ngày càng khó duy trì.

Người hướng dẫn cũng kể về một bạn trẻ từng cảm thấy đời sống cộng đồng đôi khi khá ngột ngạt, bởi mọi người biết quá nhiều về nhau, giống như luôn có một hệ thống camera của con người. Đây là một phản ánh cá nhân, nhưng nó nhắc chúng ta rằng sự gắn kết cộng đồng cũng có thể đi kèm với áp lực về riêng tư và quyền tự chủ.

Một cộng đồng bền vững không chỉ cần sự gần gũi. Nó còn cần tôn trọng ranh giới cá nhân, sự khác biệt và quyền lựa chọn tham gia ở những mức độ khác nhau.

Từ ngọn đồi đến một hệ sinh thái đời sống

Điều quan trọng nhất mà Sungmisan gợi mở không chỉ nằm ở trường học, mà ở cách một cộng đồng từng bước xây dựng những điều kiện để người dân có thể sống cùng nhau.

Giáo dục, chăm sóc trẻ em, hỗ trợ người già, nhà ở, thực phẩm, văn hóa, sức khỏe và môi trường không được xem là những lĩnh vực hoàn toàn tách biệt. Chúng liên kết với nhau trong một hệ sinh thái.

Một gia đình có thể gửi con đến trường, tham gia hoạt động cộng đồng, sử dụng cửa hàng địa phương, tham gia chăm sóc người cao tuổi và cùng những gia đình khác phát triển không gian sống. Những nhu cầu vốn thường được giải quyết riêng lẻ trong thị trường có thể trở thành cơ sở để xây dựng các quan hệ tương trợ.

Đây là một điểm rất gần với điều Vcil đang tìm kiếm: cộng đồng không chỉ là nơi mọi người có chung giá trị, gặp nhau trong sự kiện hoặc cùng tham gia một chương trình. Cộng đồng cần có khả năng tạo ra những điều kiện vật chất và xã hội để con người thực sự sống được với những giá trị ấy.

Nhưng để làm được điều đó, thiện chí và tình nguyện là chưa đủ. Cộng đồng cần có cơ chế kinh tế, nguồn thu, cách phân phối công việc, không gian sống, quản trị và sự công nhận từ các thiết chế bên ngoài.

5. MOA Pay: Làm thế nào để giá trị lưu chuyển trong cộng đồng?

Từ Sungmisan, chúng tôi tiếp tục tìm hiểu MOA Pay tại khu vực chợ Mangwon. Đây là một thử nghiệm kinh tế địa phương nhằm kết nối người dân, cửa hàng và những hoạt động trao đổi trong cộng đồng.

Tên gọi “Moa” gợi đến việc tập hợp, gom góp và kết nối các nguồn lực. Thay vì chỉ nhìn nền kinh tế qua những giao dịch được ghi nhận bằng tiền, MOA Pay đặt sự chú ý vào những giá trị đang tồn tại trong các mối quan hệ địa phương.

Một khái niệm được chia sẻ là “Iceberg Economy” – nền kinh tế tảng băng. Phần nổi là những hoạt động được đo lường bằng giá cả, doanh thu và các giao dịch chính thức. Phần chìm là những đóng góp khó đo lường hơn: sự giúp đỡ giữa hàng xóm, chia sẻ kỹ năng, chăm sóc người khác, hỗ trợ cửa hàng địa phương và những mối quan hệ tạo ra lòng tin.

Nếu chỉ nhìn vào phần nổi, chúng ta có thể bỏ qua một phần rất lớn những gì thực sự giúp một cộng đồng vận hành.

MOA Pay cũng được đặt trong mối liên hệ với những thử nghiệm trước đó ở Sungmisan. Cộng đồng từng phát triển đồng tiền địa phương Duru từ năm 2005, ban đầu được chấp nhận tại khoảng 20 cửa hàng theo lời kể của người hướng dẫn. Tuy nhiên, mức độ sử dụng còn hạn chế. Những kinh nghiệm đó trở thành một phần nền tảng để tiếp tục suy nghĩ về cách tạo ra một cơ chế trao đổi phù hợp hơn.

Điều thú vị ở đây là một hệ thống tiền tệ địa phương không chỉ cần một đơn vị quy đổi. Nó cần có mạng lưới người chấp nhận sử dụng, hàng hóa và dịch vụ thực sự có nhu cầu, niềm tin giữa các bên và những cách thức để giá trị tiếp tục lưu chuyển trong cộng đồng.

Một đồng tiền địa phương có thể giúp người dân ưu tiên mua hàng từ những cửa hàng gần mình, nhưng nếu hàng hóa không đáp ứng nhu cầu, giá cả không hợp lý hoặc người bán không có đủ động lực tham gia, hệ thống khó có thể duy trì.

MOA Pay cũng gợi lên một câu hỏi thú vị: đôi khi, sự tiện lợi tối đa không phải mục tiêu duy nhất. Việc sử dụng một hệ thống địa phương có thể đòi hỏi thêm một vài thao tác hoặc sự chủ động từ người dùng. Nhưng những bất tiện nhỏ ấy có thể giúp duy trì những mối quan hệ và mạng lưới kinh tế mà các nền tảng lớn không nhất thiết quan tâm.

Điều này không có nghĩa là mọi giao dịch địa phương đều tốt hơn giao dịch trên thị trường rộng. Vấn đề nằm ở việc chúng ta muốn giữ lại những giá trị nào trong nền kinh tế, và có sẵn sàng thiết kế những cơ chế để chúng được ghi nhận hay không.

Với Vcil, đây là một gợi ý đáng suy nghĩ khi phát triển những cơ chế như Gift Bank, Pay-it-forward Fund hay Lúa. Một hệ thống trao đổi cộng đồng không nên chỉ dừng ở việc tạo ra một loại điểm hoặc đơn vị thanh toán. Nó cần trả lời được: giá trị nào được công nhận, ai có thể đóng góp, ai có thể tiếp cận, nguồn lực được lưu chuyển ra sao và làm thế nào để hệ thống không trở thành một công cụ phức tạp hơn mức cần thiết.

6. Tái sinh nông thôn: Khi chính sách cố gắng đưa nguồn lực trở lại địa phương

Một trong những nội dung quan trọng của hành trình là buổi trao đổi về chính sách tái sinh nông thôn tại Hàn Quốc.

Trong nhiều thập kỷ, quá trình phát triển tập trung vào các đô thị và ngành công nghiệp đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc dân cư. Người trẻ rời quê để tìm việc làm, học tập và xây dựng gia đình tại thành phố. Những vùng nông thôn còn lại nhiều người cao tuổi, thiếu lao động, thiếu dịch vụ và ngày càng khó duy trì các hoạt động kinh tế.

Một chính sách được giới thiệu là Rural Basic Income – thu nhập cơ bản nông thôn. Theo thông tin được chia sẻ trong chương trình, người dân ở những địa phương thí điểm có thể nhận khoảng 150.000 won mỗi tháng dưới dạng phiếu hoặc khoản hỗ trợ chỉ sử dụng trong phạm vi địa phương. Chương trình bắt đầu với một nhóm huyện từ tháng 2 năm 2026, sau đó được mở rộng thêm trong năm; kế hoạch được giới thiệu hướng đến việc mở rộng tới 35 địa phương vào năm 2027. Những mốc thời gian, số lượng địa phương và quy mô triển khai cần được đối chiếu với văn bản chính sách chính thức trước khi xuất bản.

Điểm đáng chú ý là khoản hỗ trợ không chỉ nhằm tăng thu nhập cá nhân. Khi người dân sử dụng phiếu tại các cửa hàng và dịch vụ trong địa phương, nguồn lực có thể tiếp tục lưu chuyển trong nền kinh tế địa phương, hỗ trợ các cơ sở kinh doanh nhỏ và duy trì nhu cầu tiêu dùng.

Đây là một cách tiếp cận khác với việc chỉ hỗ trợ từng hộ gia đình mà không quan tâm nguồn tiền sẽ đi đâu sau đó. Nếu được thiết kế phù hợp, chính sách có thể vừa cải thiện đời sống người dân, vừa tạo thêm sức sống cho thị trường địa phương.

Một sáng kiến khác được giới thiệu là Sunshine Income Village, liên quan đến các hợp tác xã năng lượng mặt trời do cộng đồng tham gia. Người dân có thể cùng góp nguồn lực, tham gia vào các dự án năng lượng và nhận phần lợi ích kinh tế từ hoạt động sản xuất điện.

Tuy nhiên, mô hình cũng đối diện với những giới hạn như sự đồng thuận trong cộng đồng, khả năng tiếp cận vốn, mức độ hỗ trợ của chính quyền và năng lực tiếp nhận của lưới điện. Có nơi có thể phát triển nguồn năng lượng tái tạo nhưng hệ thống lưới chưa đủ khả năng tiếp nhận toàn bộ sản lượng.

Bên cạnh thu nhập và năng lượng, chương trình cũng đề cập đến những dịch vụ chăm sóc và thực phẩm trong cộng đồng: phiếu thực phẩm, bữa sáng giá 1.000 won cho học sinh, bữa ăn cho người lao động tại doanh nghiệp nhỏ, trái cây tươi cho trẻ em và thực phẩm sinh thái cho phụ nữ mang thai.

Những sáng kiến này cho thấy tái sinh nông thôn không chỉ là câu chuyện đưa thêm doanh nghiệp hoặc dự án đầu tư về vùng quê. Nó liên quan đến việc xây dựng một hệ thống dịch vụ cơ bản để người dân có thể sống ở đó: thực phẩm, chăm sóc, giáo dục, năng lượng, việc làm và các không gian sinh hoạt.

Tuy vậy, một câu hỏi cần tiếp tục được đặt ra là làm thế nào để các chính sách hỗ trợ tạo ra năng lực tự chủ lâu dài thay vì chỉ tạo ra sự phụ thuộc vào ngân sách. Chính sách thu nhập cơ bản có thể giúp duy trì sức mua, nhưng nếu không có sản xuất địa phương, dịch vụ và cơ hội việc làm phù hợp, nguồn tiền vẫn có thể nhanh chóng chảy ra khỏi địa phương.

Tái sinh nông thôn vì thế cần kết hợp giữa hỗ trợ thu nhập, phát triển năng lực sản xuất, tổ chức cộng đồng và xây dựng các dịch vụ thiết yếu.

7. Hansalim: Từ người tiêu dùng đến người cùng chịu trách nhiệm với người sản xuất

Hansalim là một trong những hợp tác xã tiêu dùng nổi bật của Hàn Quốc, kết nối người tiêu dùng với những người nông dân sản xuất thực phẩm theo hướng hữu cơ và sinh thái.

Triết lý của Hansalim được thể hiện qua một câu nói giàu hình ảnh: “Vũ trụ nằm trong bát cơm; chúng ta trở thành hạt gạo cho nhau.”

Câu nói này gợi nhắc rằng một bữa ăn không chỉ là kết quả của giao dịch giữa người mua và người bán. Đằng sau nó là đất đai, nguồn nước, hạt giống, thời tiết, lao động của người nông dân và cả những mối quan hệ giúp thực phẩm đi từ nơi sản xuất đến bàn ăn.

Trong mô hình tiêu dùng phổ biến, người mua thường quan tâm đến giá cả, chất lượng và sự tiện lợi. Nhưng trong một hợp tác xã như Hansalim, người tiêu dùng được khuyến khích hiểu hơn về điều kiện sản xuất, những rủi ro của người nông dân và mối quan hệ giữa lựa chọn tiêu dùng với hệ sinh thái nông nghiệp.

Điều này tạo ra một cách nhìn khác về người tiêu dùng: không chỉ là người lựa chọn sản phẩm trên kệ hàng, mà còn là người có trách nhiệm với hệ thống đã tạo ra sản phẩm ấy.

Tuy nhiên, việc duy trì mối quan hệ này không đơn giản. Hợp tác xã cần bảo đảm chất lượng, nguồn cung, giá cả và sự tin tưởng của thành viên. Khi quy mô mở rộng, nguy cơ người tiêu dùng trở thành những khách hàng thụ động cũng tăng lên. Họ có thể tiếp tục mua sản phẩm của hợp tác xã nhưng không còn tham gia vào những hoạt động, quyết định và quan hệ vốn tạo nên bản sắc của mô hình.

Hansalim cũng đối diện với thách thức về thế hệ nông dân. Nhiều người sản xuất đã lớn tuổi, trong khi việc thu hút người trẻ tiếp nối nghề nông không dễ dàng. Nếu không có cơ chế hỗ trợ sinh kế, đất đai và điều kiện làm việc phù hợp, một mô hình tiêu dùng có trách nhiệm vẫn có thể gặp khó khăn khi nguồn cung sản xuất dần suy giảm.

Đây là một bài học quan trọng: thay đổi hành vi tiêu dùng là cần thiết, nhưng không đủ. Muốn thay đổi hệ thống thực phẩm, chúng ta cần quan tâm đến cả người sản xuất, người phân phối, người tiêu dùng và những điều kiện sinh thái làm nền tảng cho toàn bộ quá trình.

8. Butground: Học về thực phẩm bằng cách trở lại với thực phẩm

Butground là một sáng kiến xã hội liên quan đến giáo dục thực phẩm, kết nối con người với đất đai, người sản xuất và hệ thống thực phẩm.

Điều khác biệt trong cách tiếp cận của Butground là họ không xem giáo dục thực phẩm đơn thuần là truyền đạt kiến thức về dinh dưỡng hoặc khuyến khích mọi người ăn một chế độ nhất định. Thay vào đó, họ tạo ra những trải nghiệm để người tham gia có thể trực tiếp quan sát, chạm, nếm, nấu và trò chuyện với những người tạo ra thực phẩm.

Trong những hoạt động như After Work Marche, người tham gia có thể gặp gỡ nhà sản xuất, tìm hiểu nguồn gốc thực phẩm, nếm thử và cùng nhau chế biến. Các chương trình theo mùa và những chuyến đi đến nông trại giúp người học nhìn thấy những quá trình thường bị che khuất sau một sản phẩm trên kệ hàng.

Một điều được chia sẻ là Butground không nhất thiết tự sản xuất tất cả thực phẩm hoặc tổ chức toàn bộ hoạt động. Họ có thể đóng vai trò kết nối giữa người học, nhà sản xuất, chuyên gia và các tổ chức khác.

Mô hình kinh tế của họ dựa trên nhiều nguồn thu, từ chương trình giáo dục, bộ công cụ học tập đến hợp tác với doanh nghiệp và các tổ chức. Điều này cho thấy một sáng kiến xã hội cần tìm được cách kết hợp giữa sứ mệnh và khả năng vận hành tài chính.

Một điểm đáng chú ý trong phương pháp giáo dục là không áp đặt một chế độ ăn uống duy nhất được xem là đúng cho tất cả mọi người. Thay vào đó, người học được khuyến khích đặt câu hỏi về thực phẩm, hiểu điều kiện sản xuất và tự hình thành nhận thức thông qua trải nghiệm.

Trong buổi trao đổi, Trinh đặc biệt chú ý đến cách Marche và Butground tạo ra trải nghiệm đa giác quan. Người tiêu dùng không chỉ đọc thông tin trên bao bì mà có thể nghe người sản xuất kể về sản phẩm, nếm thử, chia sẻ và cùng nấu ăn. Điều này giúp việc học về thực phẩm trở nên gần gũi và có khả năng chuyển hóa thành thực hành hằng ngày.

Trinh cũng suy nghĩ về khả năng hình thành các câu lạc bộ người tiêu dùng, nơi mọi người có thể cùng tìm hiểu, mua thực phẩm và hỗ trợ nông dân theo những cách sáng tạo hơn.

Tuy nhiên, giữa hiểu biết và hành động luôn có một khoảng cách. Người tiêu dùng có thể hiểu vì sao nên lựa chọn thực phẩm bền vững, nhưng điều kiện tài chính, thời gian, địa điểm và thói quen hằng ngày có thể khiến họ khó thực hiện. Giáo dục cần được thiết kế để hiểu những ràng buộc ấy, thay vì chỉ đưa ra những lời khuyên lý tưởng.

9. Dubuk: Một ngôi làng đang già hóa và câu chuyện về cái giá của hiện đại hóa

Từ Seoul, chúng tôi di chuyển đến khu vực Dubuk, nơi có cộng đồng Jungto Society và trung tâm Salligo. Đây là một bước chuyển quan trọng của hành trình: từ việc quan sát những mô hình xã hội và kinh tế ở quy mô đô thị, chúng tôi bắt đầu sống gần hơn với nhịp điệu của một cộng đồng nông thôn.

Trong những ngày ở Dubuk, chúng tôi có cơ hội trò chuyện với người dân địa phương, trong đó có trưởng làng So Sang Oh, 69 tuổi.

Ông sinh ra và lớn lên tại ngôi làng này. Theo lời kể, gia đình ông đã sống ở đây khoảng 300 năm, qua 10 thế hệ. Ông từng có khoảng 40 năm làm trong lĩnh vực xây dựng tại thành phố, sau đó quay trở về quê, nuôi bò và trồng cây.

Câu chuyện của ông giúp chúng tôi nhìn thấy sự thay đổi của một ngôi làng qua nhiều thế hệ. Đó không chỉ là sự thay đổi về công nghệ sản xuất, mà còn là thay đổi trong cấu trúc dân cư, quan hệ xã hội và cách người dân tổ chức đời sống.

Từ vài con bò đến những trang trại tự động hóa

Ông kể rằng khoảng 20–30 năm trở lại đây, Hàn Quốc đã phát triển rất nhanh. Nông nghiệp cũng thay đổi mạnh mẽ nhờ máy móc và tự động hóa.

Trước kia, một gia đình có thể nuôi một hoặc hai con bò trong khuôn viên nhà. Có những hộ nuôi khoảng năm hoặc sáu con bò, chủ yếu phục vụ cho việc làm nông. Ngày nay, những trang trại quy mô lớn có thể nuôi hàng trăm con bò. Ông đưa ra ví dụ về những trang trại có thể nuôi 500–600 con nhờ hệ thống tự động hóa.

Trong quá khứ, bò là một phần của hoạt động sản xuất nông nghiệp. Chúng có thể được sử dụng để hỗ trợ canh tác, và việc chăm sóc bò gắn liền với nhịp sống của từng hộ gia đình. Khi máy móc thay thế nhiều công việc, quy mô sản xuất và cách tổ chức chăn nuôi cũng thay đổi.

Ông cũng nhắc đến việc hiện nay một người có thể quản lý diện tích ruộng từ khoảng 3 đến 6 hecta nhờ máy móc. Điều mà trước đây cần nhiều người cùng làm giờ có thể được thực hiện với ít lao động hơn.

Nhìn từ góc độ năng suất, đây là một bước tiến lớn. Máy móc giúp giảm sức lao động, tăng quy mô sản xuất và thay đổi điều kiện làm việc. Nhưng đồng thời, những hoạt động từng tạo ra sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các gia đình cũng dần biến mất.

Nông nghiệp phát triển nhưng người nông dân lại khó cạnh tranh

Một trong những điều ông So Sang Oh chia sẻ là nghịch lý của thị trường thịt bò Hàn Quốc.

Thịt bò Hàn Quốc có giá cao hơn nhiều so với thịt nhập khẩu từ Mỹ và Australia. Theo cách giải thích của ông, bò nuôi tại Hàn Quốc thường cần thời gian dài hơn để đạt trọng lượng phù hợp, chi phí thức ăn và chăm sóc cao hơn, trong khi điều kiện sản xuất và chất lượng thức ăn cũng khác biệt. Vì vậy, giá thành cao khiến thịt bò Hàn Quốc khó cạnh tranh với sản phẩm nhập khẩu.

Ông cho biết giá thịt bò nội địa có thể cao gấp nhiều lần, thậm chí khoảng 10 lần trong ví dụ ông đưa ra. Vì thế, sản phẩm này chủ yếu hướng đến nhóm người tiêu dùng có thu nhập cao. Trong khi đó, thịt nhập khẩu rẻ hơn và có thể chiếm ưu thế trên thị trường.

Những nhận xét về tốc độ chăn nuôi, thức ăn và việc sử dụng hormone tăng trưởng trong sản xuất ở các nước khác là cách giải thích được chia sẻ trong cuộc trò chuyện; không nên xem đó là kết luận đã được kiểm chứng về toàn bộ ngành chăn nuôi Mỹ hay Australia.

Điều đáng chú ý hơn là vị thế của người nông dân trong một nền kinh tế mở cửa. Khi hàng hóa nhập khẩu có giá thấp hơn, người sản xuất trong nước phải cạnh tranh với những hệ thống có quy mô, chi phí và điều kiện sản xuất rất khác nhau.

Theo ông, Hàn Quốc đã ưu tiên phát triển công nghiệp và xuất khẩu, trong khi nông nghiệp không nhận được mức độ hỗ trợ tương đương. Ông cho rằng người nông dân đã phải chịu nhiều thiệt thòi trong quá trình mở cửa thương mại và chuyển đổi kinh tế.

Đây là một nhận định đáng suy nghĩ, đặc biệt khi đặt cạnh sự phát triển của những tập đoàn công nghiệp lớn như Samsung. Một quốc gia có thể đạt được thành công lớn trong xuất khẩu hàng công nghiệp, thu ngân sách và nâng cao chất lượng hàng hóa, nhưng những thành quả đó không nhất thiết được phân phối đồng đều giữa các ngành và nhóm dân cư.

Ông đặt ra một câu hỏi gần như là lời cảnh báo cho Việt Nam: khi mở cửa thị trường, nếu một ngành sản xuất trong nước chưa đủ năng lực cạnh tranh, ai sẽ bảo vệ những người đang sống bằng ngành đó? Nếu nông nghiệp phải cạnh tranh trực tiếp với những nền sản xuất có quy mô lớn và chi phí thấp hơn, người nông dân sẽ phải thích ứng bằng cách nào?

Đây không phải là lập luận rằng một quốc gia nên đóng cửa thị trường. Mở cửa thương mại có thể đem lại công nghệ, đầu tư, hàng hóa và cơ hội xuất khẩu. Nhưng nếu quá trình mở cửa không đi cùng chính sách chuyển đổi công bằng, những nhóm sản xuất yếu thế có thể phải gánh phần lớn chi phí.

Một ngôi làng ngày càng ít người

Câu chuyện về sản xuất nhanh chóng chuyển sang câu chuyện về dân cư.

Theo ông So Sang Oh, làng Dubuk hiện có khoảng 80 hộ gia đình, giảm từ khoảng 120 hộ trước đây. Trong quá khứ, một gia đình có thể có bảy hoặc tám người, với năm hoặc sáu người con. Ngày nay, nhiều hộ chỉ còn một người sinh sống.

Người trẻ đã rời làng để học tập, làm việc và kết hôn tại thành phố. Những người ở lại phần lớn là người cao tuổi. Ông cho biết người trẻ nhất trong làng cũng đã khoảng 50 tuổi, và nhiều công việc nông nghiệp hiện được thực hiện bởi những người ở độ tuổi 50–60.

Một trường tiểu học địa phương đã phải đóng cửa vì không còn đủ trẻ em. Đây không phải câu chuyện riêng của Dubuk. Nhiều vùng nông thôn ở Hàn Quốc đang đối diện với tình trạng tương tự: trẻ em ít đi, trường học đóng cửa, dịch vụ suy giảm và dân số tiếp tục già hóa.

Con cái của người dân trong làng thường chỉ trở về vào những dịp lớn như Chuseok và Tết Nguyên đán. Họ có công việc, gia đình và con cái riêng tại thành phố. Việc chăm sóc cha mẹ vì thế cũng phải được cân bằng với những trách nhiệm khác.

Ông kể rằng trước đây, một gia đình có thể có năm hoặc sáu người con, còn ngày nay nhiều gia đình chỉ có một hoặc hai con, thậm chí không có con. Ông cũng nhắc đến những chính sách khuyến khích giới hạn số con trong các thập niên 1970–1980, khi sinh nhiều con từng là một vấn đề được nhà nước quan tâm. Nhưng bối cảnh đã thay đổi hoàn toàn: từ một xã hội có nhiều trẻ em sang một xã hội mà nhiều người trẻ không muốn hoặc không thể sinh con.

Khi dân số giảm, nhu cầu tiêu dùng cũng giảm. Ông liên hệ điều này với sự suy giảm sản xuất và hoạt động của các nhà máy. Đây là cách nhìn của ông về mối quan hệ giữa dân số, tiêu dùng và sản xuất; trên thực tế, những yếu tố này còn chịu tác động của nhiều biến số kinh tế khác.

Điều rõ ràng là một ngôi làng không thể duy trì đời sống xã hội nếu thiếu các thế hệ kế tiếp.

Khi những mối quan hệ cũ biến mất cùng với cách làm việc cũ

Có lẽ phần khiến chúng tôi suy nghĩ nhiều nhất trong cuộc trò chuyện là ký ức của ông về đời sống cộng đồng trước đây.

Ông kể rằng ngày xưa, người dân sống dựa nhiều vào sự hợp tác. Họ chia sẻ thức ăn, cùng làm việc, cùng giải quyết những vấn đề trong làng và cùng chia sẻ nỗi buồn khi có người qua đời. Khi nghỉ giải lao, mọi người chia nhau bánh, nước và những món ăn đơn giản. Những hoạt động ấy tạo ra một mạng lưới quan hệ rất gần gũi.

Khi máy móc và tự động hóa phát triển, nhiều công việc không còn cần nhiều người cùng tham gia. Một người có thể làm việc mà trước đây cần cả nhóm. Điều đó giúp tăng hiệu quả nhưng cũng làm mất đi một phần cơ hội để mọi người gặp gỡ và tương trợ.

Những việc từng là hoạt động chung dần trở thành công việc riêng lẻ. Sự phụ thuộc lẫn nhau giảm đi, và cùng với đó là những cuộc trò chuyện, những lần chia sẻ thức ăn và những quan hệ được hình thành trong quá trình lao động.

Ông cũng kể về rượu gạo truyền thống và những món ăn, thức uống từng gắn với đời sống làng quê. Những thứ ấy không chỉ có giá trị tiêu dùng mà còn là một phần của văn hóa và ký ức tập thể.

Ngày trước, khi có đám cưới hoặc đám tang, cả làng thường cùng tham gia. Ngày nay, do dân số ít hơn, các nghi lễ được tổ chức đơn giản hơn. Việc chôn cất cũng dần được thay thế bằng hỏa táng.

Trong làng vẫn còn một trung tâm sinh hoạt dành cho người cao tuổi. Vào mùa xuân và mùa thu, người dân tổ chức những hoạt động và lễ hội nhỏ, đôi khi có những chuyến picnic dành cho nhóm người lớn tuổi. Nhưng chính ông cũng thừa nhận rằng việc tổ chức các hoạt động chung ngày càng khó khăn vì thiếu người.

Điều này cho thấy cộng đồng không chỉ biến mất khi các hộ gia đình chuyển đi. Nó cũng có thể suy yếu khi những hoạt động từng buộc con người phải hợp tác không còn cần thiết nữa.

Một nền kinh tế mở cửa và những lựa chọn khó khăn

Chúng tôi hỏi ông liệu chính phủ có chính sách hỗ trợ tái sinh nông thôn hay không.

Ông cho rằng nông nghiệp không nhận được sự hỗ trợ tương xứng với các ngành công nghiệp khác. Trong quá trình mở cửa thương mại, Hàn Quốc nhập khẩu nhiều máy móc, ô tô và hàng hóa từ bên ngoài, đồng thời tập trung nguồn lực để phát triển những ngành có khả năng xuất khẩu.

Ông nhìn nhận rằng nông nghiệp đã phải hy sinh một phần vị thế để các ngành công nghiệp khác có thể phát triển. Người nông dân chịu thiệt thòi, trong khi tiếng nói của họ không có sức nặng tương đương với các tập đoàn lớn.

Ông đưa ra ví dụ về việc thị hiếu tiêu dùng thay đổi. Trước đây, trẻ em khóc có thể được dỗ bằng hồng khô, nhưng ngày nay người ta có thể lựa chọn xoài nhập khẩu. Khi hàng hóa từ bên ngoài trở nên dễ tiếp cận hơn, những sản phẩm truyền thống và sinh kế gắn với chúng cũng chịu ảnh hưởng.

Một ví dụ khác là sự thay đổi trong hệ thống bán hàng. Theo ông, chỉ khoảng 5–10 năm trước, chợ truyền thống trong khu vực vẫn còn hoạt động, nhưng hiện nay nhiều nơi đã được thay thế bằng những cửa hàng lớn.

Người nông dân bán sản phẩm cho ai?

Khi được hỏi người dân trong làng bán nông sản như thế nào, ông giải thích rằng quá trình sản xuất và phân phối hiện nay đã được cơ giới hóa và tổ chức thông qua các hiệp hội nông nghiệp.

Khi thu hoạch lúa, máy móc thực hiện phần lớn công việc. Nông dân đưa sản phẩm đến hiệp hội nông nghiệp địa phương, được ghi chú trong cuộc trò chuyện là Nonghyup (Nonghoh), sau đó tiền được chuyển vào tài khoản. Giá mua thường do tổ chức này quyết định. Một số người cũng bán cho những đơn vị khác, nhưng theo ông, mức giá không chênh lệch quá nhiều.

Việc bán gia súc cũng có cơ chế tương tự, thông qua các hiệp hội chăn nuôi.

Ông cho biết gạo dùng để ăn trong nước không nhất thiết phải nhập khẩu, nhưng gạo phục vụ một số hoạt động chế biến, chẳng hạn làm bánh và các sản phẩm công nghiệp thực phẩm, có thể được nhập từ bên ngoài.

Những mô tả này cho thấy nông dân không còn hoàn toàn tự tổ chức việc bán hàng như trước. Họ phụ thuộc nhiều hơn vào hệ thống thu mua, phân phối và định giá của các tổ chức trung gian.

Hệ thống ấy có thể giúp giảm chi phí giao dịch và tạo đầu ra ổn định, nhưng đồng thời cũng đặt ra câu hỏi về quyền thương lượng và khả năng quyết định giá của người sản xuất.

Điều gì còn lại của cộng đồng?

Cuộc trò chuyện với ông So Sang Oh không đưa ra một câu trả lời đơn giản về việc hiện đại hóa có tốt hay xấu. Máy móc giúp nông nghiệp giảm sức lao động và tăng năng suất. Hệ thống phân phối hiện đại có thể giúp nông dân bán sản phẩm thuận tiện hơn. Thương mại mở cửa mang lại nhiều lựa chọn cho người tiêu dùng.

Nhưng cùng lúc, những thay đổi ấy có thể làm suy yếu sinh kế địa phương, giảm số lượng người trẻ, khiến trường học đóng cửa và làm mất đi những quan hệ từng được hình thành trong quá trình cùng lao động.

Điều đáng chú ý là ông không chỉ nói về sự mất đi của một ngành nghề. Ông đang nói về sự thay đổi của một cách sống.

Khi một người có thể làm việc một mình thay vì làm cùng nhiều người, khi thực phẩm có thể mua từ một cửa hàng lớn thay vì trao đổi với hàng xóm, khi con cái sống ở thành phố và chỉ về quê vài lần mỗi năm, những mối quan hệ từng tạo nên cấu trúc xã hội của ngôi làng cũng thay đổi.

Đây là một câu chuyện có ý nghĩa đặc biệt đối với Việt Nam. Chúng ta cũng đang bước vào quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và hội nhập sâu hơn vào thị trường toàn cầu. Những câu hỏi về nông nghiệp, sinh kế, già hóa dân số, di cư và sự biến mất của các quan hệ cộng đồng không còn là những vấn đề xa xôi.

Có lẽ điều cần suy nghĩ không phải là làm thế nào để giữ nguyên mọi thứ như trước đây, mà là làm thế nào để quá trình chuyển đổi không phá hủy những điều kiện xã hội quan trọng đối với đời sống con người.

10. Jungto Society: Thực hành cộng đồng trong đời sống hằng ngày

Tại Dubuk, chúng tôi dành nhiều ngày sống và học tập cùng cộng đồng Jungto Society. Đây là một trong những phần đặc biệt nhất của hành trình, bởi việc học không chỉ diễn ra qua các buổi thuyết trình hay tham quan, mà thông qua việc cùng sống trong một nhịp sinh hoạt khác.

Jungto Society là một tổ chức Phật giáo gắn việc thực hành với chuyển hóa cá nhân và hành động xã hội. Trong cuộc gặp với Venerable Yusu tại trung tâm Seoul, chúng tôi được giới thiệu về lịch sử hình thành, nguồn gốc và tầm nhìn của Jungto.

Một điều đáng chú ý là cách tổ chức này không tách biệt thực hành tâm linh khỏi những vấn đề xã hội. Việc quan sát bản thân, chuyển hóa khổ đau và giảm bớt xung đột được xem là nền tảng để con người có thể hành động có trách nhiệm hơn với cộng đồng.

Khi đến Dubuk, chúng tôi có cơ hội trải nghiệm đời sống hằng ngày của cộng đồng.

Một ngày thường bắt đầu rất sớm, khoảng 4 giờ sáng. Mọi người thức dậy, tham gia tụng niệm và thực hành, sau đó cùng ăn sáng theo nghi thức Balwoo Gongyang. Bữa ăn không chỉ là thời gian nạp năng lượng mà còn là một thực hành về sự biết ơn, tiết chế và tôn trọng thực phẩm.

Sau bữa ăn là những công việc chung. Mọi người cùng dọn dẹp, chuẩn bị thực phẩm, chăm sóc không gian và thực hiện những nhiệm vụ cần thiết để duy trì đời sống tập thể.

Điều thú vị là những công việc này không được xem là phần phụ bên ngoài việc tu tập. Chúng chính là một phần của thực hành. Việc rửa bát, sắp xếp đồ đạc, nấu ăn hay dọn dẹp đều có thể trở thành cơ hội để quan sát tâm trí và cách mình tương tác với người khác.

Trong những ngày ở đây, chúng tôi cũng đến thăm Bulguksa và khu vực Gyeongju, tìm hiểu thêm về lịch sử, văn hóa và Phật giáo Hàn Quốc. Các hoạt động tại Salligo Center giúp chúng tôi tiếp cận những sáng kiến xã hội của Jungto, đặc biệt là các hoạt động liên quan đến người cao tuổi sống một mình.

Chúng tôi tham gia thăm hỏi người cao tuổi, làm kimchi và có những cuộc trò chuyện về đời sống, thực hành và cộng đồng. Những hoạt động này cho thấy việc chăm sóc xã hội không nhất thiết chỉ diễn ra thông qua những chương trình chuyên biệt. Nó có thể bắt đầu từ những mối quan hệ được duy trì thường xuyên và những hành động nhỏ trong đời sống.

Một trong những điều khiến nhiều người ấn tượng là sự giản dị và tính có tổ chức trong sinh hoạt. Tuấn kể rằng khi đến Dubuk, cậu cảm thấy mình có thể thư giãn hơn, bớt suy nghĩ quá nhiều. Cậu chú ý đến cách mọi người chăm sóc những công việc hằng ngày, cách sắp xếp đồ đạc và không gian chung. Những chi tiết nhỏ ấy tạo ra cảm giác rằng có người đang cùng mình chăm sóc đời sống.

Thiên cũng chia sẻ rằng hình ảnh Sunim tự tay làm đậu phụ vào buổi sáng và việc Venerable Yusu dành thời gian trò chuyện với mọi người khiến nơi đây có cảm giác như một mái nhà. Những điều giản dị ấy giúp việc thực hành trở nên gần gũi, không chỉ nằm trong những lời giảng.

Thực hành và hành động xã hội

Trong những cuộc trao đổi với Dharma Teacher Myodang và các thành viên Jungto, chúng tôi được nghe về mối quan hệ giữa thực hành cá nhân và thay đổi xã hội.

Một chia sẻ đáng chú ý là câu chuyện về sự chuyển hóa trong đời sống cộng đồng. Người kể cho biết trước đây mình thường tin rằng cách nghĩ của bản thân là đúng, nhưng qua quá trình sống và thực hành cùng người khác, khả năng nhận ra xung đột, lắng nghe và đồng cảm dần được cải thiện.

Đây không phải là một sự thay đổi diễn ra ngay lập tức. Nó được hình thành qua những tương tác lặp lại trong đời sống, nơi con người phải cùng làm việc, cùng giải quyết bất đồng và nhìn thấy giới hạn của chính mình.

Trong một buổi trao đổi, chúng tôi cũng đặt câu hỏi về cách tổ chức thực hành, về người được hưởng lợi từ hệ thống và liệu việc tham gia có thực sự mang tính tự nguyện hay không. Sohuu chia sẻ rằng ban đầu mình chú ý đến cách mọi người thực hành và tổ chức đời sống, nhưng chưa đặt câu hỏi về cấu trúc quyền lực và quyền lựa chọn bên trong hệ thống.

Đây là một góc nhìn quan trọng. Một cộng đồng có kỷ luật và sự gắn kết cao vẫn cần được nhìn nhận từ khía cạnh quyền tự chủ, sự đồng thuận và khả năng lựa chọn của mỗi cá nhân. Không nên chỉ nhìn thấy sự ngăn nắp bên ngoài mà bỏ qua những câu hỏi về cách quyền lực và trách nhiệm được phân phối.

Inner transformation không tách khỏi hệ thống

Trong hai buổi trò chuyện với Venerable Pomnyun Sunim vào ngày 22 tháng 10, chúng tôi có cơ hội đặt ra nhiều câu hỏi về đời sống, xã hội, công nghệ, chính trị và sự chuyển hóa cá nhân.

Một trong những ý tưởng được nhấn mạnh là sự thay đổi không tự động tốt hay xấu. Công nghệ và AI có thể giúp con người tiết kiệm thời gian, giảm bớt công việc và mở ra những khả năng mới. Nhưng chúng cũng có thể làm thay đổi quan hệ lao động, khiến một số người mất việc hoặc làm suy yếu những mối quan hệ vốn được hình thành thông qua các hoạt động thường ngày.

Vấn đề không phải là chống lại công nghệ, mà là cách xã hội tổ chức quá trình chuyển đổi. Nếu công nghệ giúp tăng năng suất, lợi ích ấy sẽ được phân phối như thế nào? Những người mất việc có được hỗ trợ và đào tạo lại không? Những công việc chăm sóc và kết nối con người có được nhìn nhận như những đóng góp có giá trị không?

Một điểm khác được nhấn mạnh là sự bình an không chỉ tồn tại trong những kỳ nghỉ hay không gian tĩnh lặng. Nó cần được thực hành trong đời sống thường ngày, khi con người làm việc, ăn uống, giao tiếp và đối diện với những vấn đề khó khăn.

Đối với nhiều người tham gia, những lời chia sẻ của Sunim không phải là kiến thức hoàn toàn mới. Nhưng việc gặp một người thực hành những điều mình nói, sống giản dị và tiếp xúc với mọi người qua những hoạt động rất bình thường đã tạo ra một trải nghiệm khác.

B nói rằng có những điều trước đây chỉ được hiểu như một ý niệm, nhưng khi nhìn thấy người khác thực sự sống với những giá trị ấy, nó trở nên có sức thuyết phục hơn.

Tuấn nhớ đến lời nhắc về việc hạnh phúc từ bên trong và mong muốn tìm cách đóng góp nhiều hơn. Huy ấn tượng với cách Sunim tiếp cận vấn đề từ nhiều phía, với sự bình tĩnh và lòng trắc ẩn. Kina chia sẻ rằng sau buổi trò chuyện, những hành động nhỏ cũng có thể trở nên có ý nghĩa nếu được thực hiện với sự chú tâm và trách nhiệm.

Điều này gợi lại một câu hỏi quan trọng đối với Vcil: làm thế nào để việc học về chuyển hóa cá nhân không trở thành một hành trình chỉ tập trung vào bản thân, mà có thể kết nối với trách nhiệm và hành động trong cộng đồng?

11. Những cuộc gặp gỡ hai chiều: Khi học hỏi cũng là một quá trình nhận ra nhau

Một chuyến đi học tập quốc tế thường được hình dung như hành trình của một nhóm người đến một nơi khác để quan sát, học hỏi và mang kiến thức trở về. Nhưng trải nghiệm tại Hàn Quốc cho thấy việc học không chỉ diễn ra theo một chiều.

Những người trẻ Hàn Quốc tham gia chương trình cũng có cơ hội nhìn lại đất nước mình thông qua câu hỏi của người Việt Nam. Những câu hỏi về chiến tranh, lịch sử, phát triển kinh tế, nông nghiệp, cộng đồng và đời sống thường ngày khiến họ phải suy nghĩ về những điều có thể đã trở nên quá quen thuộc.

Sun chia sẻ rằng bạn rất vui khi được sống cùng các thành viên Việt Nam. Qua những cuộc trò chuyện, bạn hiểu thêm về Việt Nam và cảm thấy gần gũi hơn với đất nước này. Những câu hỏi của người Việt cũng giúp bạn hiểu bối cảnh Hàn Quốc từ một góc nhìn khác.

Donghyong mong muốn có thêm thời gian để trò chuyện và lắng nghe. Bạn chia sẻ rằng buổi gặp Pomnyun Sunim khiến bạn nhận ra có nhiều người trẻ thực sự quan tâm đến xã hội, và điều đó mang lại sự khích lệ. Bạn cũng muốn tìm hiểu thêm về văn hóa Việt Nam, kể cả những điều đời thường như thói quen ngủ trưa buổi chiều.

Một người tham gia Hàn Quốc nhận xét rằng đôi khi chính người Hàn Quốc mới nên là những người đặt câu hỏi và lắng nghe nhiều hơn. Qua chương trình, bạn cũng nhận ra câu chuyện thống nhất bán đảo Triều Tiên không chỉ là vấn đề nội bộ của Hàn Quốc, mà còn liên quan đến toàn bộ khu vực Đông Á.

Một số người Hàn Quốc cũng chia sẻ rằng trước đây họ chưa thực sự biết đến những cộng đồng thay thế như Sungmisan. Việc gặp gỡ và quan sát các mô hình này giúp họ nhận ra rằng ngay trong xã hội Hàn Quốc cũng có những cách tổ chức đời sống khác với mô hình phổ biến.

Ở chiều ngược lại, người Việt Nam cũng nhìn Hàn Quốc khác đi so với những hình ảnh có sẵn.

O kể rằng trước đây, hình ảnh Hàn Quốc trong suy nghĩ của mình chủ yếu đến từ phim truyền hình: một đất nước đẹp, giàu có và đáng mơ ước. Nhưng những tin tức về tự tử và áp lực xã hội khiến bạn bắt đầu đặt câu hỏi. Chuyến Dark Tour giúp bạn hiểu rõ hơn những áp lực phía sau hình ảnh ấy, đồng thời liên hệ đến sức khỏe tinh thần và những thách thức mà người trẻ Việt Nam có thể đang hoặc sẽ đối diện.

Sau đó, khi đến các cộng đồng thay thế và Jungto, bạn nhận ra vẫn có những cách sống khác, những người đang tìm kiếm và thực hành những giá trị gần với điều mình quan tâm. Bạn cảm thấy vui khi biết rằng ở một nơi xa nhà vẫn có những người có cùng mối quan tâm.

T cũng chia sẻ rằng Seoul ban đầu tạo cảm giác quá đông đúc, vội vã và có phần không thân thiện. Nhưng khi đến Dubuk, được tiếp xúc với thiên nhiên và nhịp sống chậm hơn, cảm nhận của bạn về Hàn Quốc thay đổi. Bạn cũng ấn tượng với việc sử dụng tài nguyên tiết kiệm và sự tôn trọng thực phẩm trong sinh hoạt hằng ngày.

Trước đây, một số người tham gia chỉ biết Hàn Quốc qua phim ảnh hoặc những câu chuyện về phát triển kinh tế. Nhưng hành trình năm nay giúp họ nhìn thấy những mặt đối lập: sự giàu có và bất bình đẳng, hiện đại hóa và nông thôn già hóa, công nghệ và sự mất đi của những quan hệ lao động cũ, áp lực cạnh tranh và những cộng đồng đang tìm cách sống khác.

Nhìn lại Việt Nam qua một tấm gương khác

Một điều thú vị là việc tìm hiểu Hàn Quốc cũng khiến một số người tham gia nhìn lại Việt Nam với góc nhìn khác.

P chia sẻ rằng trước đây mình từng có những suy nghĩ khá tiêu cực về Việt Nam. Nhưng qua những cuộc trò chuyện với bạn bè Hàn Quốc và việc nhìn thấy cách họ quan tâm đến lịch sử, văn hóa và con người Việt Nam, P cảm thấy trân trọng đất nước mình hơn.

Huy cũng chia sẻ rằng sau khi quan sát những vấn đề xã hội ở Hàn Quốc, bạn có thêm một góc nhìn để đánh giá những điều đang tồn tại ở Việt Nam. Nhưng điều quan trọng hơn là cảm giác trách nhiệm: nếu mình có cơ hội tiếp cận những trải nghiệm và nguồn lực tốt, mình nên tìm cách đóng góp và chia sẻ lại.

Một câu hỏi được đặt ra là: điều gì sẽ xảy ra nếu có nhiều nơi được tổ chức như những cộng đồng mà chúng tôi đã gặp? Làm thế nào để nhiều người hơn có thể tiếp cận những không gian sống, học tập và làm việc như vậy?

Tr cũng đặt câu hỏi về cái giá của quá trình công nghiệp hóa Hàn Quốc đối với nông nghiệp. Liệu sự phát triển của những tập đoàn công nghiệp lớn có đi kèm với việc nông dân và khu vực nông thôn phải chịu nhiều thiệt thòi? Đây là một câu hỏi cần tiếp tục nghiên cứu, nhưng nó giúp kết nối bài giảng kinh tế với câu chuyện thực tế ở Dubuk.

Những trải nghiệm không hoàn toàn dễ chịu

Không phải tất cả những người tham gia đều có cùng một trải nghiệm tích cực trong mọi thời điểm.

Một số người cảm thấy bối rối khi mới đến Seoul, hoặc chưa thực sự hiểu bối cảnh và cách tổ chức chương trình tại Jungto sau một hành trình di chuyển dài. Có người mong muốn có thêm thời gian trò chuyện với thanh niên Hàn Quốc, nhưng rào cản ngôn ngữ khiến việc kết nối chưa sâu như kỳ vọng.

Một số người cũng nhận thấy lịch trình khá dày, nhiều cuộc gặp và hoạt động kéo dài đến tối, khiến thời gian dành cho suy ngẫm cá nhân bị hạn chế. Thịnh đặc biệt nhớ đến trải nghiệm ăn uống cùng nhau và cảm nhận về cách thực phẩm tác động đến cơ thể, nhưng cũng cho rằng chương trình cần thêm khoảng trống để người tham gia tiêu hóa những gì đã học.

Búp có ít kỳ vọng ban đầu và không thích những chuyến du lịch thương mại có hoạt động mua sắm bắt buộc. Bạn thích việc có thời gian tự khám phá và trải nghiệm những điều mới, dù cũng nhận thấy sự đa dạng của thực phẩm trong chương trình còn hạn chế.

Phượng đánh giá cao việc được tiếp cận các mô hình xã hội khác nhau, nhưng cũng nhấn mạnh rằng mỗi mô hình đều có điểm mạnh, điểm yếu và mức độ phù hợp riêng. Không nên nhìn một mô hình như lời giải có thể áp dụng ở mọi nơi.

Những phản ánh này quan trọng vì chúng giúp chương trình không trở thành một câu chuyện chỉ có sự hào hứng và cảm phục. Học tập thực sự cần có thời gian để đặt câu hỏi, quan sát những giới hạn và nhận ra cả những điều chưa phù hợp.

12. Từ những mô hình khác nhau đến một câu hỏi chung về kinh tế

Nhìn lại toàn bộ hành trình, có thể thấy chúng tôi đã tiếp cận kinh tế ở nhiều cấp độ khác nhau.

Trong buổi trao đổi về lịch sử kinh tế Hàn Quốc, kinh tế xuất hiện ở quy mô quốc gia: nhà nước định hướng đầu tư, lựa chọn ngành công nghiệp, điều phối tín dụng và tổ chức nguồn lực để phát triển sản xuất.

Tại Dark Tour, chúng tôi nhìn thấy những hệ quả xã hội của mô hình phát triển tập trung: giá nhà cao, áp lực giáo dục, cạnh tranh, bất bình đẳng và khủng hoảng trong những lựa chọn về hôn nhân, gia đình và hạnh phúc.

Ở Dubuk, chúng tôi gặp những người nông dân đang chịu tác động của hiện đại hóa và thương mại toàn cầu. Năng suất tăng lên, nhưng dân số giảm, trường học đóng cửa và những quan hệ cộng đồng từng gắn với lao động chung dần biến mất.

Tại Sungmisan, chúng tôi thấy một cộng đồng cố gắng tự tổ chức những điều kiện thiết yếu của đời sống: giáo dục, chăm sóc, nhà ở, văn hóa, thực phẩm và quan hệ xã hội.

Tại MOA Pay, chúng tôi tìm hiểu cách giá trị có thể được lưu chuyển trong mạng lưới kinh tế địa phương, bao gồm cả những đóng góp không dễ đo lường bằng tiền.

Tại Rural Basic Income và Sunshine Income Village, chúng tôi thấy vai trò của chính sách công trong việc hỗ trợ sức sống kinh tế ở nông thôn, tạo nguồn thu và duy trì dịch vụ thiết yếu.

Tại Hansalim, người tiêu dùng được kết nối lại với người sản xuất và hệ thống thực phẩm. Tại Butground, giáo dục trở thành một cách để con người hiểu và thay đổi quan hệ với thực phẩm, đất đai và người nông dân.

Và tại Jungto, kinh tế không còn chỉ là câu chuyện về tiền bạc và sản xuất. Nó trở thành câu hỏi về cách con người cùng tổ chức đời sống, phân phối công việc, chăm sóc nhau và thực hành những giá trị chung.

Những mô hình này không hoàn hảo. Chúng đều có những giới hạn về tài chính, nhân lực, quản trị, sự tham gia và khả năng mở rộng. Nhưng chính những giới hạn ấy giúp chúng tôi hiểu rằng xây dựng một nền kinh tế khác không chỉ là tạo ra một sáng kiến mới. Nó đòi hỏi thay đổi cách chúng ta nhìn nhận giá trị và tổ chức các mối quan hệ trong xã hội.

Có lẽ câu hỏi trung tâm không phải là làm thế nào để tạo ra một nền kinh tế thay thế hoàn toàn thị trường hiện tại, mà là:

• Ai đang quyết định những gì cần được sản xuất?
• Ai sở hữu và kiểm soát các nguồn lực?
• Ai thực hiện công việc chăm sóc và duy trì đời sống?
• Những đóng góp nào được ghi nhận và trả công?
• Làm thế nào để người sản xuất, người tiêu dùng và cộng đồng có thể cùng tham gia vào những quyết định kinh tế?
• Làm sao để tăng năng suất mà không làm suy yếu các mối quan hệ xã hội và hệ sinh thái?
• Làm thế nào để một cộng đồng có thể duy trì sự sống mà không phụ thuộc hoàn toàn vào lao động tình nguyện hoặc hỗ trợ bên ngoài?

Đó là những câu hỏi mà chuyến đi không thể trả lời trọn vẹn, nhưng đã giúp chúng tôi nhìn thấy rõ hơn.

13. Trở về Việt Nam: Chúng ta muốn xây dựng những điều kiện sống nào?

Khi trở về Việt Nam, điều còn lại sau chuyến đi không chỉ là những mô hình để tham khảo, mà là một tập hợp câu hỏi dành cho chính cộng đồng và xã hội của chúng ta.

Việt Nam đang trải qua quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và hội nhập kinh tế sâu rộng. Những thành tựu về tăng trưởng, xuất khẩu, đầu tư và hạ tầng là quan trọng. Nhưng câu chuyện ở Hàn Quốc nhắc chúng ta rằng tăng trưởng không tự động tạo ra một xã hội hạnh phúc, công bằng và có khả năng duy trì các mối quan hệ cộng đồng.

Nếu phát triển công nghiệp bằng cách để nông nghiệp và người nông dân chịu thiệt thòi, chúng ta sẽ phải đối diện với điều gì trong vài thập kỷ tới?

Nếu người trẻ phải rời quê để tìm kiếm cơ hội, ai sẽ chăm sóc người già, duy trì trường học và bảo vệ những không gian sống ở nông thôn?

Nếu giáo dục chỉ tập trung vào cạnh tranh và bằng cấp, liệu chúng ta có đang bỏ qua những năng lực cần thiết để con người cùng sống, cùng làm việc và giải quyết những vấn đề phức tạp?

Nếu một cộng đồng dựa quá nhiều vào tình nguyện, làm thế nào để những người đóng góp có thể duy trì sinh kế và không bị kiệt sức?

Và nếu chúng ta muốn xây dựng những mô hình kinh tế thay thế, chúng ta cần bắt đầu từ đâu: một đồng tiền địa phương, một hợp tác xã, một mô hình giáo dục, một không gian thực phẩm, một mạng lưới chăm sóc hay một cộng đồng cùng chia sẻ nguồn lực?

Có lẽ không có một điểm bắt đầu duy nhất. Những mô hình tại Hàn Quốc cho thấy thay đổi có thể bắt đầu từ một ngọn đồi được người dân bảo vệ, một nhóm phụ huynh muốn cùng chăm sóc trẻ em, một hợp tác xã kết nối nông dân và người tiêu dùng, một sáng kiến hỗ trợ người già, hay một hệ thống trao đổi địa phương.

Điều quan trọng là những sáng kiến ấy không đứng riêng lẻ. Chúng cần được kết nối để hình thành một hệ sinh thái có khả năng nuôi dưỡng đời sống.

Vcil và câu hỏi về một hệ sinh thái cộng đồng

Đối với Vcil, hành trình này có ý nghĩa đặc biệt bởi nhiều điều chúng tôi đang theo đuổi cũng xuất hiện trong những câu chuyện tại Hàn Quốc.

Vcil không chỉ muốn tổ chức các chương trình học tập hay kết nối những người có cùng mối quan tâm. Tầm nhìn rộng hơn là góp phần thúc đẩy một sự chuyển đổi trong cách chúng ta giáo dục, làm kinh tế, phát triển cộng đồng và tổ chức đời sống.

Sungmisan giúp chúng tôi nhìn thấy rằng giáo dục thay thế cần được đặt trong một cộng đồng thực sự. Một trường học không thể tách rời khỏi đời sống của gia đình, người chăm sóc, môi trường, văn hóa và kinh tế địa phương.

MOA Pay và Duru gợi mở những câu hỏi về cách thiết kế cơ chế trao đổi và lưu chuyển nguồn lực trong cộng đồng. Điều này có liên hệ với những thử nghiệm của Vcil như Lúa, Gift Bank và Pay-it-forward Fund. Nhưng kinh nghiệm từ Hàn Quốc cũng nhắc rằng một hệ thống địa phương chỉ có thể tồn tại khi nó thực sự đáp ứng nhu cầu, dễ sử dụng và được duy trì bởi những mối quan hệ có ý nghĩa.

Hansalim và Butground cho thấy thực phẩm có thể trở thành một điểm kết nối giữa giáo dục, sinh thái, sinh kế và tiêu dùng có trách nhiệm. Điều này mở ra cơ hội để Vcil tiếp tục phát triển những hoạt động gắn với nông nghiệp, du lịch cộng đồng, giáo dục thực phẩm và kết nối người sản xuất với người tiêu dùng.

Rural Basic Income và các hợp tác xã năng lượng gợi ý rằng tái sinh địa phương cần có sự kết hợp giữa sáng kiến cộng đồng và chính sách công. Cộng đồng không thể tự giải quyết tất cả những vấn đề mang tính cấu trúc nếu không có những điều kiện thể chế và nguồn lực phù hợp.

Jungto giúp chúng tôi suy nghĩ sâu hơn về mối quan hệ giữa chuyển hóa cá nhân và thay đổi xã hội. Một cộng đồng không thể chỉ được xây dựng bằng những mục tiêu bên ngoài. Nó cũng cần những con người có khả năng quan sát bản thân, lắng nghe, làm việc với xung đột và cùng chịu trách nhiệm với những lựa chọn của mình.

Nhưng có lẽ bài học lớn nhất đến từ chính câu chuyện của làng Dubuk. Một cộng đồng có thể từng rất gắn kết, có những truyền thống chia sẻ và hợp tác, nhưng vẫn có thể suy yếu khi những điều kiện kinh tế và dân số thay đổi. Những giá trị tốt đẹp không tự động được duy trì qua thời gian. Chúng cần có nền tảng vật chất, cơ chế kinh tế và những thế hệ tiếp nối.

Vì vậy, câu hỏi dành cho Vcil không chỉ là làm thế nào để thu hút thêm thành viên hoặc tổ chức thêm nhiều chương trình. Đó còn là làm thế nào để xây dựng một cộng đồng nơi mọi người có thể học tập, làm việc, đóng góp, chăm sóc nhau và có sinh kế phù hợp.

Làm thế nào để những người tham gia không chỉ là người hưởng lợi từ các hoạt động, mà có thể trở thành người đồng kiến tạo và cùng chịu trách nhiệm với hệ sinh thái?

Làm thế nào để giá trị của sự đóng góp, chăm sóc và chia sẻ được ghi nhận mà không biến mọi quan hệ thành giao dịch?

Làm thế nào để cộng đồng có thể duy trì những người đang dành thời gian và công sức cho nó, thay vì phụ thuộc mãi vào sự hy sinh của một số cá nhân?

Đây là những câu hỏi không thể giải quyết chỉ bằng một chương trình hay một công cụ. Chúng cần được thử nghiệm qua những quan hệ thực tế, những mô hình kinh tế nhỏ, những không gian học tập và những cách quản trị phù hợp.

14. Từ học hỏi đến thực hành

Vcil Travel School Korea 2026 không mang về một công thức để xây dựng cộng đồng hay một mô hình kinh tế có thể áp dụng nguyên vẹn tại Việt Nam. Điều chúng tôi mang về là khả năng nhìn thấy nhiều lớp khác nhau của cùng một vấn đề.

Một quốc gia có thể phát triển rất nhanh nhưng vẫn có những người bị bỏ lại phía sau. Một cộng đồng có thể rất gắn kết nhưng vẫn đối diện với giới hạn về nguồn lực và quyền riêng tư. Một hợp tác xã có thể kết nối người sản xuất và người tiêu dùng nhưng vẫn phải đối diện với nguy cơ thành viên trở thành khách hàng thụ động. Một trường học thay thế có thể tạo ra những trải nghiệm giáo dục giàu ý nghĩa nhưng vẫn cần nguồn tài chính ổn định và sự công nhận của xã hội.

Không có mô hình nào đứng ngoài những mâu thuẫn ấy.

Điều quan trọng là chúng ta có khả năng nhìn thấy mâu thuẫn, học hỏi từ trải nghiệm của người khác và tiếp tục thử nghiệm hay không.

Từ chuyến đi năm trước về cộng đồng và phát triển cộng đồng, đến hành trình năm nay về kinh tế thay thế, Vcil Travel School đang từng bước mở rộng câu hỏi về cách một xã hội mới có thể hình thành. Nếu cộng đồng là nơi con người cùng tạo ra những mối quan hệ và không gian sống khác, thì kinh tế là một trong những nền tảng giúp những mối quan hệ ấy có thể tiếp tục tồn tại.

Và có lẽ bước tiếp theo là tiếp tục kết nối những câu hỏi này với giáo dục, chuyển hóa cá nhân, sinh thái và những mô hình tổ chức xã hội mới.

Cuối cùng, một nền kinh tế tốt không chỉ là nền kinh tế tạo ra nhiều hàng hóa hơn, nhiều doanh nghiệp lớn hơn hay tốc độ tăng trưởng cao hơn. Đó còn phải là nền kinh tế giúp con người có thể sống, chăm sóc nhau, duy trì những mối quan hệ có ý nghĩa và cùng tạo ra tương lai mà họ mong muốn.

Điều chúng tôi học được từ Hàn Quốc không phải là cách để trở thành một Hàn Quốc khác, mà là cơ hội để nhìn rõ hơn những lựa chọn mà Việt Nam đang đứng trước – và những điều chúng ta muốn gìn giữ trong quá trình phát triển.

Từ cộng đồng đến kinh tế, từ chuyển hóa cá nhân đến thay đổi xã hội: hành trình này tiếp tục mở ra một câu hỏi mà Vcil sẽ còn phải cùng nhau thực hành và trả lời.