[SEP] Khi Nông Nghiệp Trở Thành Cầu Nối Để Tái Thiết Mối Quan Hệ Giữa Con Người - Đất - Nước - Cộng Đồng

Những năm gần đây, thiên tai và các hiện tượng thời tiết bất thường ngày càng xuất hiện với tần suất dày đặc hơn. Không chỉ là những con số thống kê về bão lũ hay hạn hán, các biến động này gợi lên một câu hỏi căn bản: liệu cách con người đang phát triển kinh tế và tổ chức đời sống có còn phù hợp với những giới hạn tự nhiên hay không?

Trong nhiều thập kỷ, tăng trưởng thường được đo bằng sản lượng và tốc độ mở rộng. Tuy nhiên, khi nhìn sâu hơn, những hệ quả của lối phát triển thiếu cân nhắc dần lộ rõ. Không chỉ là sự suy giảm tài nguyên, mà còn là sự mong manh của an ninh lương thực và tính tự chủ của con người. Ở nhiều nơi, người nông dân – lực lượng giữ vai trò then chốt trong hệ thống lương thực – ngày càng phụ thuộc vào đầu vào bên ngoài, từ giống, phân bón đến thị trường tiêu thụ. Điều này khiến họ dễ tổn thương trước biến động giá cả, thời tiết và chính sách.

Theo số liệu từ Cục Thống kê Malaysia (DOSM) trong báo cáo “Supply and Utilization Accounts Selected Agricultural Commodities 2020-2024”, tỷ lệ tự cấp đối với mặt hàng ớt hiện chỉ đạt mức 35.8% - 45%, phần còn lại phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu từ các quốc gia như Việt Nam và Thái Lan. Dẫn chứng này phản ánh thách thức chung của nhiều quốc gia khi nông nghiệp ngày càng rời xa nền tảng sinh thái và cộng đồng địa phương. Song song đó, những giá trị cộng đồng – vốn từng là điểm tựa giúp con người thích nghi và cùng nhau vượt qua khó khăn – cũng dần bị xói mòn trong nhịp sống hiện đại.

Chính từ những trăn trở về các “đứt gãy” ấy, chương trình học tập 8 ngày “Từ Nông nghiệp Thuận Thiên đến Nền Kinh tế Phúc Lạc và Tái Tạo” do Vcil Community phối hợp cùng SEP Academy (Thái Lan) đã được khởi xướng. Chương trình cũng là một phần của Module 2 – Living Soil, Living Souls thuộc The Soil Project, được mở ra cho những anh chị em cùng mối quan tâm hay trăn trở.

Lấy Triết lý Kinh tế Vừa Đủ (Sufficiency Economy Philosophy – SEP) làm nền tảng xuyên suốt, chương trình tiếp cận nông nghiệp không chỉ như một hoạt động sản xuất, mà như một không gian thực hành để quan sát và tái thiết mối quan hệ giữa con người – đất – nước – cộng đồng. Trên cơ sở đó, các thực hành nông nghiệp thuận tự nhiên cùng nỗ lực tái tạo đất và quản lý nước được sử dụng như những công cụ cụ thể để hiện thực hóa tinh thần “vừa đủ”, dẫn dắt người học đi qua các học phần lý thuyết và thực hành tại Trung tâm Nông nghiệp Sinh thái Mab Ueang, cũng như những trải nghiệm thực địa tại tỉnh Nan – một địa bàn có vai trò quan trọng trong mạng lưới Agri-Nature Network.

Nan được lựa chọn nhờ vị trí địa lý mang tính chiến lược, nằm ở thượng nguồn sông Nan – một nhánh quan trọng hợp lưu vào sông Chao Phraya, dòng sông giữ vai trò trung tâm trong hệ sinh thái, kinh tế và đời sống văn hóa của Thái Lan. Những gì diễn ra ở thượng nguồn có tác động sâu rộng đến hạ lưu. Tuy nhiên, trong nhiều năm, việc canh tác độc canh và sử dụng hóa chất đã khiến đất đai tại một số khu vực ở Nan suy giảm độ phì, kéo theo xói mòn, thiếu nước và gia tăng rủi ro thiên tai. Không ít nông dân cũng rơi vào vòng xoáy nợ nần khi chi phí sản xuất ngày càng tăng nhưng thu nhập bấp bênh.

Tại các trạm thực địa, người học có cơ hội tiếp cận cách làm của dự án Nan Reforestation thuộc mạng lưới Agri-Nature. Ở đây, Triết lý Kinh tế Vừa Đủ không được áp dụng như một khuôn mẫu cứng nhắc, mà như một công cụ định hướng. Dự án không bắt đầu bằng việc đưa ra giải pháp sẵn có, mà bằng quá trình lắng nghe: điều gì là nhu cầu thực sự của người dân, đâu là giới hạn sinh thái, và nguồn lực nào đang hiện hữu trong cộng đồng. Từ đó, các nguyên lý của SEP – vừa phải, hợp lý và khả năng tự miễn dịch – được vận dụng linh hoạt, phù hợp với từng bối cảnh cụ thể.

Khi con người học cách “nuôi đất” – chăm sóc nền tảng của đời sống chính mình, sinh thái và nội lực cộng đồng – thì đất, rừng và hệ sinh thái sẽ dần hồi phục, tạo điều kiện để đời sống kinh tế và xã hội phát triển ổn định hơn. Cùng lúc đó, sự chuyển hóa không chỉ diễn ra bên ngoài, mà còn ở bên trong mỗi cá nhân: hiểu rõ điều gì là “đủ”, xây dựng được nội lực hay sự tự chủ của bản thân, và tận dụng được những nguồn lực có sẵn quanh mình.

Đi qua những trăn trở tại Chon Buri và Nan, chúng tôi chứng kiến những mảnh đất từng bị canh tác độc canh, tưởng như cằn cỗi, dần được tái tạo; chỉ sau một vòng đi, những rổ rau và trái cây đã đầy lên. Song song với sự hồi sinh của đất và rừng, những mối quan hệ cũng được hình thành. Trong gian khó, con người tìm thấy nhau, đồng hành cùng nhau và từ đó nảy sinh những tình bạn chân thành. Những điều đó làm chúng tôi thấy giàu có vô cùng!

Giữa những vết nứt, điều gì là thật sự quan trọng sau cùng? — Có lẽ, trong mỗi người chúng tôi đều mang sẵn một hạt giống, lặng lẽ nảy nở thành câu trả lời của riêng mình.

Mời bạn theo dõi những hình ảnh phía dưới để cùng dạo qua hành trình này cùng chúng tôi.

Ngày đầu tiên được dành trọn để đặt nền móng cho hành trình học tập: hiểu bối cảnh địa phương, làm rõ mục tiêu của chương trình, và cùng nhau mở ra những cuộc đối thoại về tinh thần cốt lõi của Triết lý Kinh tế Vừa Đủ. Qua việc quan sát thực tế tại trung tâm Mab Ueang, những khái niệm tưởng chừng trừu tượng về kỹ thuật và hệ thống dần hiện hình bằng những ví dụ sống động ngay trong không gian học tập.

Người học đã lần lượt tìm hiểu cách các nguyên lý được vận hành như một chỉnh thể thống nhất: từ cấu trúc sinh thái của năm tầng tán cây, mô hình ba loại cây cho bốn lợi ích, đến các phương thức quản trị nước đặc thù trong hệ thống Khok Nong Na.

Mỗi thành tố — từ quản lý rác thải đến chín bước sinh kế của SEP — đều được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với nhau, cho thấy một cách tiếp cận nơi con người thiết kế cuộc sống dựa trên sự tôn trọng và cộng sinh với thiên nhiên, thay vì khai thác đến cạn kiệt.

Bên cạnh những con số và mô hình, một lời mời quan trọng cũng được mở ra: cùng nhau nhìn sâu hơn vào những gì nằm bên dưới các chỉ số đo lường. Đó là sự gắn kết, là những chuyển hóa nội tâm diễn ra trong mỗi con người và trong toàn bộ cộng đồng mạng lưới nơi đây. “Vừa đủ” dĩ nhiên sẽ mang những ý nghĩa khác nhau với từng người, nhưng cốt lõi vẫn là khả năng nhận diện những gì mình đang có, biết tận dụng và nuôi dưỡng chúng — để trở nên giàu có từ đất, từ nước, từ thức ăn, và từ sự sẻ chia với những người xung quanh.

Hành trình học tập vì thế không dừng lại ở sự quan sát một chiều. Buổi tối mở ra một không gian lắng lại, nơi mỗi cá nhân có thể ngồi cùng nhau, chia sẻ những nhu cầu, trăn trở và mong muốn riêng mà mình mang theo trong chuyến đi này.

Ngày học thứ hai bắt đầu từ những trải nghiệm rất cụ thể với đôi bàn tay và lòng đất. Tại Mab Ueang, chúng tôi trực tiếp cầm cuốc để thực hành bài học về quy trình 10 bước trồng cây. Sự hiểu biết được bồi đắp dần qua việc quan sát cấu trúc năm tầng tán của hệ sinh thái và thực hành trồng ba loại cây cho bốn lợi ích. Bên cạnh đó, cả nhóm cùng trồng cỏ Vetiver nhằm giữ mạch nước, che phủ đất bằng rơm, đồng thời tưới chế phẩm sinh học và phân bón hữu cơ để khởi động quá trình “giải độc” cho đất. Câu thần chú “Nuôi đất để đất nuôi cây” được mọi người cùng đọc vang lên, như một lời ghi nhớ giản dị nhưng sâu sắc cho suốt hành trình học tập.

Điểm tựa tinh thần của ngày học là cuộc gặp gỡ với Ajarn Yak. Từ chính những thăng trầm trong cuộc đời mình, ông mở ra một cuộc đối thoại về tâm thế cần có trước những biến động và khủng hoảng trong tương lai. Ông chia sẻ lý do mạng lưới kiên trì xây dựng và thử nghiệm các mô hình giữ đất, giữ nước tại nhiều địa phương khác nhau, như những “bản mẫu sống” để cộng đồng có thể quan sát và học hỏi. Theo ông, mọi sự chuyển hóa bền vững đều cần bắt đầu từ sự chuẩn bị bên trong – một nền tảng tinh thần đủ vững để đối diện với những “vết nứt” của thời đại.

Buổi học tiếp theo đi sâu hơn vào mối quan hệ giữa đất và nước. Khi đất đã bạc màu, điều quan trọng trước hết là giữ được độ ẩm, giải độc cho đất và nuôi dưỡng hệ vi sinh bên dưới bề mặt. Trong buổi chiều, chúng tôi cùng tìm hiểu về 7 vị của chế phẩm sinh học dành cho đất, đồng thời trực tiếp thực hành làm chế phẩm để hiểu rõ hơn cách đất được phục hồi từ bên trong.

Khi ngày học dần khép lại, cả nhóm dành cho mình một khoảng lặng để kết nối bằng trái tim. Việc ngồi lại, quan sát cây cỏ và phác họa chúng bằng những mẩu than tre thô mộc dường như xóa nhòa khoảng cách giữa những con người chỉ mới gặp nhau. Trong sự tĩnh lặng của việc quan sát và vẽ, chúng tôi không chỉ xích lại gần nhau hơn, mà còn học cách nhìn kỹ và chậm hơn mảnh đất đang hiện diện trước mắt mình.

Ngày cuối cùng tại Mab Ueang mở ra trong sự hiện diện trọn vẹn bên mẹ Kaew – người thầy bản địa mang trong mình kho tàng tri thức phong phú về y học cổ truyền Thái và mối quan hệ sâu sắc với tự nhiên. Chúng tôi gọi bà là “mẹ” như một cách để nuôi dưỡng sự gần gũi và tôn trọng. Khi sáng còn tinh mơ, mẹ dẫn cả nhóm đi một vòng quanh Mab Ueang, nhưng qua một lăng kính hoàn toàn khác: không còn là cảnh quan quen thuộc, mà là thế giới của cây cỏ, nơi mỗi loài hiện ra với tên gọi, công dụng và câu chuyện riêng.

Nhờ mẹ, chúng tôi nhận ra rằng xung quanh mình là vô số vị thuốc – những món quà lặng lẽ mà thiên nhiên vẫn âm thầm trao tặng. Buổi sáng ấy giống như một lớp học nâng cao dành cho những ai muốn học cách nhận diện cây cỏ và hiểu về tính đa dụng của chúng. Mang theo những chiếc giỏ trên tay, chúng tôi hái về một ít rau xanh, chuẩn bị cho bữa trưa giản dị nhưng đầy ý nghĩa.

Buổi chiều, mẹ tiếp tục dẫn dắt chúng tôi quay về với chính cơ thể mình. Tại Mab Ueang, việc học y học cổ truyền Thái (Thai Medicine) được xem là một phần quan trọng trong nền tảng của Triết lý Kinh tế Vừa Đủ – bởi khả năng tự chăm sóc sức khỏe cơ bản chính là một biểu hiện của tính tự chủ. Thông qua bài học về đồng hồ sinh học, về các vị tác động lên cơ thể và bốn yếu tố tự nhiên – đất, nước, lửa, khí – mỗi người dần hiểu rõ hơn về thể trạng và nhu cầu riêng của bản thân.

Phần còn lại của ngày là thời gian chuyển dịch. Từ Mab Ueang, cả nhóm bắt đầu hành trình thực địa đến tỉnh Nan, miền Bắc Thái Lan, mang theo những trải nghiệm vừa được lắng đọng để tiếp tục mở rộng việc học trong một bối cảnh mới.

Nan được lựa chọn nhờ vị trí địa lý mang tính chiến lược, nằm ở thượng nguồn sông Nan – một nhánh quan trọng hợp lưu vào sông Chao Phraya, dòng sông giữ vai trò trung tâm trong hệ sinh thái, kinh tế và đời sống văn hóa của Thái Lan. Những gì diễn ra ở thượng nguồn có tác động sâu rộng đến hạ lưu. Tuy nhiên, trong nhiều năm, việc canh tác độc canh và sử dụng hóa chất đã khiến đất đai tại một số khu vực ở Nan suy giảm độ phì, kéo theo xói mòn, thiếu nước và gia tăng rủi ro thiên tai. Không ít nông dân cũng rơi vào vòng xoáy nợ nần khi chi phí sản xuất ngày càng tăng nhưng thu nhập bấp bênh.

Tại các trạm thực địa, người học có cơ hội tiếp cận cách làm của dự án Nan Reforestation thuộc mạng lưới Agri-Nature. Ở đây, Triết lý Kinh tế Vừa Đủ không được áp dụng như một khuôn mẫu cứng nhắc, mà như một công cụ định hướng. Dự án không bắt đầu bằng việc đưa ra giải pháp sẵn có, mà bằng quá trình lắng nghe: điều gì là nhu cầu thực sự của người dân, đâu là giới hạn sinh thái, và nguồn lực nào đang hiện hữu trong cộng đồng. Từ đó, các nguyên lý của SEP – vừa phải, hợp lý và khả năng tự miễn dịch – được vận dụng linh hoạt, phù hợp với từng bối cảnh cụ thể.

Điểm đến đầu tiên của hành trình là các hộ nông dân sinh sống ở vùng cao thuộc Vườn Quốc gia Sri Nan, miền Bắc Thái Lan. Khi đoàn đến nơi vào buổi trưa, chúng tôi được các “dì” trong xóm đón tiếp bằng một bữa cơm ấm cúng, với phần lớn nguyên liệu được lấy từ chính khu vườn mà họ cùng nhau chăm sóc. Những món ăn giản dị ấy là kết quả của quá trình hỗ trợ lẫn nhau khi người dân từng bước chuyển sang mô hình đa canh quanh nhà, thay cho lối canh tác cũ.

Trước đây, sinh kế của cộng đồng nơi đây chủ yếu dựa vào canh tác độc canh trên sườn đồi cao. Tuy nhiên, để phục vụ mục tiêu bảo tồn và giảm nguy cơ sạt lở đất, Vườn Quốc gia đã ban hành quy định dừng canh tác tại các khu vực vùng cao, chỉ cho phép sản xuất ở những vùng đất thấp hơn. Dù cần thiết về mặt sinh thái, quyết định này đã đặt người dân trước nhiều thách thức về sinh kế.

Trong bối cảnh đó, với sự đồng hành của mạng lưới Agri-Nature, Vườn Quốc gia và chính cộng đồng địa phương, một hướng đi mới dần được hình thành. Người dân chuyển sang ưu tiên tự chủ các nhu cầu căn bản như lương thực, nước sinh hoạt thông qua vườn quanh nhà, đồng thời phát triển các sinh kế bổ trợ phù hợp với điều kiện sẵn có: làm than sinh học từ gỗ và tre địa phương, hay nuôi bèo làm thức ăn cho gà để giảm chi phí chăn nuôi và phụ thuộc vào nguồn bên ngoài.

Câu chuyện chuyển đổi ấy được nhìn ở bình diện rộng hơn qua cuộc gặp gỡ với bác Chim, đại diện lực lượng kiểm lâm tại Sri Nan. Trước bản đồ toàn khu vực, chúng tôi hiểu rõ hơn những lựa chọn và đánh đổi mà đội ngũ kiểm lâm phải đối diện. Việc dừng canh tác vùng cao không phải là quyết định dễ dàng, bởi họ nhận thức rõ tác động trực tiếp đến đời sống người dân. Chính vì vậy, song song với bảo tồn rừng, lực lượng kiểm lâm chủ động tìm kiếm sự hợp tác và đồng hành cùng cộng đồng trong quá trình chuyển đổi sinh kế.

Theo cách tiếp cận này, một số hoạt động vẫn được cho phép trong giới hạn nhất định: canh tác ở vùng đất thấp, hay vào rừng hái nấm và thảo mộc theo mùa. Sự linh hoạt và thấu hiểu ấy đã giúp xây dựng niềm tin giữa Vườn Quốc gia và cộng đồng địa phương. Trong điều kiện lực lượng kiểm lâm mỏng, người dân dần trở thành những “người gác rừng”, cùng quan sát, bảo vệ và gìn giữ cánh rừng mà họ xem như một phần không thể tách rời của đời sống mình.

Ngày kế tiếp tại Nan, cả nhóm di chuyển đến làng Khun Sathan. Điểm dừng chân đầu tiên là Trường liên cấp Prakit Vejchask, nơi chúng tôi ngồi quây quản cùng các cô chú người Hmong tại địa phương. Họ chia sẻ về cách kết hợp các thực hành nông nghiệp theo Triết lý Kinh tế Vừa Đủ với tri thức canh tác được truyền lại qua nhiều thế hệ trong văn hóa Hmong. Trong những câu chuyện mộc mạc là nỗi trăn trở khi đất đai dần bạc màu, cùng mong muốn gìn giữ mảnh đất này như một di sản sống cho con cháu mai sau.

Rời trường học, chiếc xe bán tải chở người học phía sau ngăn thùng hàng vượt dốc, đưa cả nhóm lên đỉnh một ngọn đồi gần đó. Nơi đây là mảnh đất của một hộ dân đang đồng hành cùng mạng lưới Agri-Nature để xây dựng một khu đất mẫu — vừa là không gian thực hành, vừa là điểm gặp gỡ và trao đổi học tập quy mô nhỏ của các cô chú trong làng.

Giữa khung cảnh núi đồi, cả nhóm ngồi lại để lắng nghe hành trình chuyển đổi của gia đình chủ đất – từ những thử nghiệm ban đầu đến các thực hành đang dần ổn định. Tại đây, một bài học quan trọng về quản lý nước trên địa hình đồi núi được mở ra. Công cụ chữ A, được làm đơn giản từ tre, giúp xác định các đường đồng mức để đào mương và giữ nước mưa thấm dần vào đất, thay vì chảy trôi xuống chân đồi.

Trước kia, nước mưa nhanh chóng thoát đi, buộc người dân phải bơm nước ngược lên cao để tưới tiêu, vừa tốn công vừa tốn chi phí. Việc tạo các điểm giữ nước không chỉ giúp tận dụng nguồn lực sẵn có tại chỗ, mà còn khơi lại một phương thức canh tác truyền thống của người Hmong – từng bị gián đoạn, nay được tiếp nối trong một bối cảnh mới.

Chuyến thực địa tiếp tục khi chúng tôi xách vali rời đi, hướng đến Trung tâm Học tập Nan Agri-Nature Center, nơi cả đoàn sẽ lưu lại trong hai ngày tiếp theo.

Trên đường, chúng tôi dừng chân tại Chang Nan Coffee Shop. Chủ quán là một trong những tình nguyện viên địa phương nòng cốt trong đợt lũ lớn tại tỉnh Nan vào tháng 10 vừa qua. Khi chúng tôi ghé thăm, dấu vết của trận lũ vẫn còn hiện hữu: lớp bùn bám trên tường, vương trong các chậu cây. Mô hình cà phê của anh được xây dựng trên sự kết nối với nông dân địa phương, cùng nhau nâng cao giá trị sản phẩm bản địa. Gặp gỡ anh, chúng tôi được chứng kiến tình bạn nảy nở trong những lúc khó khăn. Chính trong những mùa lũ ấy, những con người dũng cảm, cùng chí hướng đã tìm thấy nhau, gắn bó đến hôm nay và tiếp tục đồng hành vì những giấc mơ về một tương lai tái tạo cho quê hương.

Đến Nan Agri-Nature Center, chúng tôi gặp Mẹ Kun. Để có được khu trung tâm mà chỉ cần đi một vòng đã thu hoạch được cả một rổ đầy ắp đủ loại rau, trái cây, củ quả cho bữa ăn hôm nay, là hành trình kéo dài hơn mười năm. Mẹ cho chúng tôi xem những bức ảnh của năm đầu tiên — ai nấy đều khó tin vào mắt mình. Khi ấy, trên mảnh đất từng bị độc canh cao su dày đặc, hầu như không một loài cây nào có thể mọc lên.

“Nuôi đất, để đất nuôi cây” — chúng tôi thầm nghĩ, và hiểu vì sao điều đó lại quan trọng đến vậy. Trải qua quá trình che phủ đất, giải độc, thiết kế lại khu đất và quản lý nguồn nước, đến năm thứ tư, đã có 60 loài thực vật khác nhau xuất hiện và sống được trong khu vườn này. Ở thời điểm chúng tôi đặt chân tới, khu rừng đã hình thành đủ năm tầng tán: tầng cây cao với 21 loài, tầng trung với 30 loài, tầng thấp hơn có hơn 50 loài, còn các loài cây trên mặt đất và dưới mặt đất thì nhiều đến mức khó có thể đếm xuể.

Tương tự như Mab Ueang, nơi đây cũng có nhiều không gian học tập đa dạng: từ chế tạo nông cụ, nhuộm tự nhiên, eco-printing, làm than hoạt tính, phân hữu cơ và làm nước tương… Đáng tiếc là trong quỹ thời gian có hạn, chúng tôi vẫn chưa thể khám phá hết tất cả.

Nếu ở những ngày trước, chúng tôi có dịp tìm hiểu văn hóa của cộng đồng người H’Mông, thì trong hai ngày cuối, hành trình mở rộng sang cộng đồng người Lue và người Lua. Bên cạnh thực hành canh tác, người dân nơi đây đặc biệt trân trọng việc chia sẻ những giá trị văn hóa bản địa với những người bạn phương xa, như một phần không thể tách rời của đời sống cộng đồng.

Tại cộng đồng người Thái Lue, chúng tôi được dẫn đến một ngôi chùa cổ để chiêm ngưỡng bức tranh xưa còn lưu dấu. Trận lũ gần đây đã khiến nhiều chi tiết phai mờ, để lại trên bức tranh những vết tích mong manh của thời gian và thiên tai. Ở cộng đồng người Thái Lua, chúng tôi được hướng dẫn tự tay làm những vật may mắn từ tre đan; những người ông trong làng còn cẩn thận cầu nguyện, gửi lời chúc bình an đến từng thành viên trong đoàn.

Việc tiếp cận văn hóa không phải là một hoạt động bên lề, mà là một phần quan trọng trong cách dự án Nan Reforestation kết nối với cộng đồng. Thay vì bắt đầu từ kỹ thuật hay mô hình, dự án chọn cách hiện diện, lắng nghe nhu cầu và cùng người dân củng cố sự tự tin, cũng như tình yêu của họ với chính vùng đất mình đang sống.

Từ sự thấu hiểu ấy, mạng lưới không áp đặt một “cách làm tốt nhất”, mà kiên nhẫn tìm hiểu người dân đang cần gì và đang đối diện với những khó khăn nào. Trên nền tảng đó, Triết lý Kinh tế Vừa Đủ được vận dụng linh hoạt, điều chỉnh theo bối cảnh và nhu cầu thực tế của từng cộng đồng. Nhờ vậy, những thực hành nông nghiệp và cách xây dựng cộng đồng mà chúng tôi quan sát được đều mang đậm màu sắc văn hóa và bản sắc riêng của người dân địa phương.

Ngày cuối cùng của hành trình là ngày của “cà phê”. Sau khi nghỉ ngơi tại một ngôi làng trồng và chế biến cà phê, chúng tôi có cơ hội gặp gỡ trực tiếp và trò chuyện với chủ thương hiệu Coffee De Hmong cùng những người nông dân đã chăm sóc nên những cây cà phê ấy. Họ dẫn chúng tôi băng lên tán rừng, nơi cà phê được trồng dưới chân những cây gỗ lớn – một mô hình canh tác hài hòa với rừng, đặt sự bền vững của hệ sinh thái lên trước năng suất ngắn hạn.

Trong một cuộc trò chuyện, một người tham dự đến từ Việt Nam đã hỏi anh nông dân trồng cà phê: “Tại sao trồng cà phê theo cách tự nhiên năng suất vốn đã thấp, mà anh vẫn có thể bán hạt cà phê với mức giá hữu nghị?” Anh trả lời rất giản dị: “Bởi vì tôi đã có đủ cho bản thân và gia đình rồi. Tôi còn những mối quan tâm khác nữa – như môi trường, sinh thái và xã hội. Tôi không cần phải tối đa hóa lợi nhuận bằng mọi giá.”

Câu trả lời ấy không chỉ nói về cà phê, mà phản ánh rất rõ tinh thần của Triết lý Kinh tế Vừa Đủ: biết đâu là “đủ”, để từ đó đưa ra những lựa chọn có trách nhiệm với đất, với rừng và với cộng đồng xung quanh.

Tiếp nối câu chuyện ấy, chúng tôi ghé thăm Gem Forest, một nhà rang cà phê dành nhiều tâm huyết cho việc nghiên cứu sản phẩm và đào sâu các giá trị bản địa. Người sáng lập, với hơn 23 năm gắn bó cùng ngành cà phê, lựa chọn phát triển theo chiều sâu – bắt đầu từ những bước nhỏ, kiên trì thử nghiệm và sáng tạo hương vị mới, nhưng luôn giữ sự tôn trọng với nguyên liệu, con người và vùng đất nơi cà phê được sinh ra. Ở đây, giá trị không chỉ nằm ở chất lượng hạt cà phê, mà còn ở cách doanh nghiệp gắn trách nhiệm của mình với con người, sinh thái và toàn bộ quá trình sản xuất.

Điểm dừng chân cuối cùng của hành trình là khách sạn của anh Sea tại Nan. Anh đón chúng tôi bằng sự nồng hậu và chân thành, tạo điều kiện để cả nhóm có một khoảng nghỉ ngơi ngắn trước khi lên đường trở về Bangkok. Không gian ấy như một món quà anh dành cho tập thể chúng tôi — giản dị nhưng đầy sự quan tâm. Không chỉ là một người chủ hiếu khách, anh còn là một trong những tình nguyện viên trực tiếp tham gia cứu trợ trong trận lũ lịch sử vừa qua ở Nan. Qua những câu chuyện sẻ chia, anh nói về thực trạng rừng ngày càng thu hẹp và những đổi thay âm thầm nhưng rõ nét của vùng đất này.

Song hành với những mất mát ấy, chúng tôi cũng chứng kiến tinh thần gắn kết và sự tự nguyện sẻ chia của cộng đồng địa phương, khi người dân cùng nhau hỗ trợ lương thực và cứu giúp những người gặp nạn. Trong những khoảnh khắc đó, Triết lý Kinh tế Vừa Đủ không còn là một khái niệm trừu tượng, mà hiện diện rất cụ thể — trong cách con người lắng nghe nhu cầu thật của nhau, lựa chọn đồng hành, và cùng nhau sống, làm kinh tế giữa những biến động. Và chúng tôi cũng học được rất nhiều khi dự án Nan Reforestation luôn chọn bắt đầu bằng sự lắng nghe và nhu cầu thực chất tại một cộng đồng địa phương.

‍