Nơi bắt đầu của thực phẩm cũng chính là ngọn nguồn của mọi sự sống: hạt giống. Nên ai nắm giữ hạt giống sẽ kiểm soát sự sống trên Trái Đất. Để có được thực phẩm lành tính, chúng ta không chỉ có nguồn nước tinh khiết, đất đai màu mỡ, mà còn cần hạt giống khỏe mạnh có khả năng thích ứng với điều kiện thời tiết địa phương.
☘️ Từ ngày 16 đến 19/08/2024, nhân dịp đối tác Towards Organic Asia (TOA) mong muốn nghiên cứu về hệ thống thực phẩm và hạt giống tại Việt Nam, Vcil Community đã hỗ trợ tổ chức chuyến đi kết nối và nghiên cứu, từ đó có cơ hội cùng khám phá và học hỏi về chủ đề này. Chuyến đi nằm trong khuôn khổ những hoạt động của chương trình lưu giữ và phát triển hạt giống của TOA. Cộng với việc lập bản đồ dữ liệu hạt giống và chia sẻ kỹ thuật lưu giữ, TOA mong muốn xây dựng hệ thống thực phẩm bền vững và xã hội phúc lợi thông qua tự chủ hạt giống và đảm bảo nguồn gene bản địa đa dạng.
Mạng lưới Towards Organic Asia (TOA) là một nền tảng hợp tác của các cá nhân và tổ chức cùng làm việc ở cấp quốc gia và khu vực để thúc đẩy nền nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp sinh thái tại Châu Á. Bằng nông nghiệp hữu cơ/ sinh thái, TOA hy vọng củng cố tinh thần cộng đồng, sự tự chủ về kinh tế và chăm sóc cho trái đất. Các hoạt động của TOA bao gồm trao đổi nông dân trẻ, đào tạo, vận động chính sách, chia sẻ kiến thức và hỗ trợ kỹ thuật liên quan đến nông nghiệp sinh thái.
Chuyến hành trình thú này đã đưa chúng mình đến chợ đầu mối, gặp gỡ doanh nghiệp chế biến & xuất khẩu thực phẩm hữu cơ, nền tảng kết nối nông sản bền vững trực tuyến, viện nghiên cứu và trò chuyện cùng người nông dân đã trực tiếp chứng kiến sự thay đổi của nền nông nghiệp nước nhà.
👉🏼 Để hiểu sâu hơn về hệ thống thực phẩm nói chung và thị trường hữu cơ nói riêng, cả đoàn đến trò chuyện cùng công ty TNHH Yuth Farm. Chị Thuỳ - sáng lập và giám đốc công ty - chia sẻ về tâm huyết của chị khi thực hiện công việc này.
Từ 13 năm trước, trên một chuyến xe buýt đi công tác về, chị Thuỳ bàng hoàng khi gặp gỡ những người nông dân từ tỉnh lên thành phố để chữa trị ung thư. Bản thân xuất thân từ gia đình làm nông, từ đó chị trăn trở làm sao để đảm bảo sức khoẻ, cuộc sống đầy đủ cho nông dân và môi trường trong lành. Yuth Farm ra đời từ mong muốn tìm lại niềm vui và sự an tâm khi tận hưởng những trái quả lành. Để không đứa trẻ nào cần phải lo lắng về dư lượng thuốc trừ sâu, thuốc kích trái, chất bảo quản…
Thời thơ ấu, chị đã được chứng kiến cảnh ông bà thực hành phơi, bảo quản và lưu giữ hạt giống cho mùa vụ mới. Chị lớn lên với hương vị của chính cây trồng từ những hạt giống bản địa như thế. Để rồi khi thế hệ sau dần mất đi thực hành trao truyền này, Yuth Farm đang nỗ lực níu giữ không chỉ mùi vị truyền thống mà còn là một phần ký ức về lối sống bền vững như thế. Hơn 60% loại nông sản do Yuth Farm cung cấp sử dụng hạt giống địa phương có khả năng lưu giữ cho mùa vụ sau.
Cô nhà nghiên cứu Thái Lan minh hoạ hành vi ăn uống của người tiêu dùng bị thay đổi như thế nào do sự biến động của giống cây trồng. Món xôi xoài nức tiếng theo truyền thống thì sử dụng giống xoài bản địa của Thái Lan có mùi thơm và hương vị ngọt đặc trưng mới hoà quyện phù hợp với vị béo của nước cốt dừa được. Tuy nhiên trong hơn 10 năm trở lại đây, sự xâm chiếm của giống xoài cao sản lai tạo từ nước ngoài đã khiến món xôi xoài có vị khác hẳn. Thành thử vị ngon truyền thống đó chỉ còn là mảnh ký ức của người lớn tuổi, chưa nói gì đến có trong trải nghiệm của thế hệ trẻ.
👉🏼 Đến tối, cả đoàn hẹn gặp những người trẻ đang nỗ lực xây dựng một hệ thống thực phẩm bền vững. Anh Dư từ Meron Farm - nền tảng thương mại điện tử về nông sản anh lành kết nối từ trang trại, nhà sản xuất địa phương đến người tiêu dùng - và anh Hiệp từ VYSAP - dự án hỗ trợ thanh niên Việt truyền thông và thúc đẩy canh tác nông nghiệp bền vững - đã chia sẻ những quan sát thú vị về thị trường. Những doanh nghiệp như Meron Farm là mắt xích không thể thiếu trong chuỗi thực phẩm bền vững.
👉🏼 Ngày hôm sau, chuyến hành trình đưa cả đoàn đến thăm Viện nghiên cứu phát triển đồng bằng sông Cửu Long (viết tắt là MDI) trực thuộc đại học Cần Thơ. Tại đây, chúng tôi đã có dịp tham quan ngân hàng hạt giống do giáo sư Võ Tòng Xuân sáng lập nơi hiện đang lưu trữ khoảng 2,000 mẫu giống lúa mùa và 700 mẫu giống lúa rẫy, cộng thêm bộ sưu tập lúa cao sản. Ngân hàng hạt giống trong kho đông lạnh này vừa đóng chức năng bảo tồn nguồn gene, vừa là cơ sở dữ liệu để đối chứng trong tiến trình khảo nghiệm giống mới lai tạo.
Bên cạnh đó, thầy viện trưởng và trưởng bộ môn đã cung cấp một bài giảng hết sức quý báu với đầy ắp thông tin quan trọng về hệ thống luật hạt giống của Việt Nam. Trong đó có quyền sở hữu hạt giống tập thể bởi nông dân, viện nghiên cứu và trung tâm khuyến nông địa phương. Luật trồng trọt số 31/2018/QH14 quy định điều kiện công nhận lưu hành giống cây trồng phải có lưu mẫu có kết quả khảo nghiệm bảo đảm tính khác biệt. Quy định này góp phần hạn chế tình trạng tập đoàn độc quyền những mẫu giống cây trồng từ tay người nông dân.
Cô nhà nghiên cứu kết luận rằng, bất kể ai thiết kế hệ thống luật hạt giống tại Việt Nam, người đó ắt hẳn nhận thức rất rõ vấn đề quyền của người nông dân đối với hạt giống trên thế giới.
Viện nhận định một trong những thách thức sinh thái to lớn nhất mà ĐBSCL đang phải đối mặt đó là sự mất mát nguồn gen. Do thiên hướng sản xuất dựa trên thị trường, nên các giống lúa mới được lai tạo phải mang tính đồng nhất và tối ưu hoá một số tính chất (như gạo ngon, hương thơm hay hạt chắc). Cộng thêm sự gia tăng sử dụng lượng phân thuốc hoá học khiến đa dạng sinh học đang trên đà bị suy giảm.
👉🏼 Các giống lúa trong ngân hàng giống bị đông lạnh từ 5 - 7 năm sẽ mất sức nảy mầm, nếu không đem ra trẻ hóa lại hạt giống sẽ bị chết. Nhận thức được điều này, chú Tư Việt đã về trường cũ tìm tới nơi lưu giữ hàng ngàn giống lúa đang ngủ đông để đưa các giống lúa “ra đồng” trở lại. Toạ lạc tại Kiên Giang, trang trại của chú là nơi bảo tồn văn hoá lúa mùa xưa, không chỉ là gạo lúa mùa 6 tháng mà còn gìn giữ toàn bộ cách ứng xử của con người đối với tự nhiên và với nhau. Tức là từ việc canh tác lúa mùa thuận theo tự nhiên, cho đến bảo tồn hệ sinh thái bao gồm cả đất, nước, động thực vật để nuôi dưỡng cây lúa mùa.
Chú nhận định các giống lúa cao sản “cải tiến" phụ thuộc rất lớn vào phân bón hoá học và thuốc bảo vệ thực vật. Và khi đất bị kiệt quệ và nguồn nước bị ô nhiễm, năng suất đạt tới giới hạn trần thì chúng ta cần một hướng đi mới. Xung quanh chỗ chú sống, nhiều người nông dân có diện tích đất nhỏ không thể bám trụ với nghề (do chi phí sản xuất lên cao mà thành phẩm bán ra không nhiều lợi nhuận) nên đã bán đất đi làm công nhân ở Bình Dương hết rồi. Chú bảo cách làm tối đa hoá lợi nhuận vậy tức là chúng ta đang “ăn vào" phần của con cháu.
Trong vòng 2 năm nay, chú đã từng trồng thử nghiệm hơn 850 giống lúa mùa khác nhau trong các dự án kết hợp với trường đại học và viện nghiên cứu. Bên cạnh đó, bản thân chú cũng độc lập nghiên cứu và khảo sát hơn 40 giống lúa mùa. Chú kể ngày xưa ngó vậy chớ không lo đói, xung quanh nhà có sẵn thức ăn nhờ thiên nhiên trù phú, cuộc sống lại không tốn kém gì mấy. An ninh lương thực đến từ chính sự đa dạng sinh học. Mọi người thốt lên chú là người đầu tiên tính đến việc tôn trọng tập quán con cá, con trâu, con cò là một phần quan trọng của quá trình canh tác.
Bằng việc gặp gỡ đa dạng các bên liên quan (mà đôi lúc thông tin nhận được đối lập nhau), cả đoàn đã thu thập được lượng lớn dữ liệu hữu ích và có cái nhìn đa chiều về một hệ thống thực phẩm cực kỳ phức tạp. Từ người trong chính phủ đến khối tư nhân, từ định hướng vĩ mô đến hành động từ cấp cơ sở. Thông qua đó, những giải pháp đưa ra cần được thiết kế một cách có hệ thống và nên có sự tham gia của nhiều mắt xích trong hệ thống này.
☘️ Bài học quan trọng Vcil Community nhận được sau chuyến đi này liên quan đến việc tự chủ hạt giống là nền tảng cho một hệ thống mang tính tự chủ cao, ít lệ thuộc vào tác nhân bên ngoài và vững chãi trước khủng hoảng. Các hạt giống bản địa có thể thích nghi với biến đổi khí hậu và mã gen ổn định đóng góp to lớn vào an ninh lương thực của quốc gia.
Vcil Community cảm ơn Towards Organic Asia đã tin tưởng và cùng đồng hành trong chuyến đi này. Cảm ơn các anh, chị, em, chú, bác và thầy cô thuộc mạng lưới đối tác trong nước đã hỗ trợ và dành thời gian chia sẻ rất nhiều thông tin quý báu cho đoàn. Cuộc gặp gỡ lần này cũng mở ra cánh cửa tiếp tục hợp tác thông qua các dự án phát triển bền vững khác trong tương lai.
Các chương trình sắp diễn ra từ Vcil Community
SUFFICIENCY ECONOMY PHILOSOPHY: LIVING SOIL, LIVING SOULS II
Đăng ký tại: https://forms.gle/aWR24JJo4w4q7fSA8
Trong những ngày này, người tham dự sẽ tìm hiểu về “Triết lý kinh tế vừa đủ” và các phương pháp thực thi. Chúng ta cũng sẽ học cách quản lý nước và thiết kế khu đất để tự chủ nguồn nước và bồi đắp một mảnh đất màu mỡ. Bên cạnh đó là các bước tự chủ lương thực và tự chuẩn bị những sản phẩm chăm sóc sức khỏe hằng ngày. Không chỉ học về vấn đề kỹ thuật mà chúng ta sẽ phân tích cách Mab Eaung đã xây dựng một mạng lưới hỗ trợ lẫn nhau một cách mạnh mẽ nhằm tạo ra những thay đổi ở cấp độ cộng đồng.
#seedsovereignty #seedsaving #sustainablefoodsystem
Chương trình học tập trải nghiệm & du lịch quốc tế sử dụng phương pháp học tập dựa trên ngữ cảnh trong môi trường đa văn hóa