ĐA DẠNG GIỚI & BÌNH ĐẲNG GIỚI: XÃ HỘI VẬN HÀNH BỞI QUYỀN LỰC

Tình hình là mình vừa tham gia một khóa đào tạo về bình đẳng giới và học tập về SOGIES (Xu hướng tính dục, Bản dạng và Biểu hiện Giới tính và Đặc điểm Giới tính). Khóa học này là một trải nghiệm sâu sắc và mở rộng tầm mắt đối với mình, đồng thời mình thấy những kiến thức được học cực kì hữu ích và có giá trị, nên mình muốn viết bài này để chia sẻ và phản tư về những gì được học.

Một trong những thứ khiến mình thích thú và hài lòng trong chương trình đó là cách tiếp cận của người điều phối (facilitator): cô Hua đã áp dụng mô hình Thay đổi Cá nhân và Cấu trúc từ Tổ chức Đối tác Phụ nữ Quốc tế vì Hòa bình và Công lý (IWP). Mô hình này nhấn mạnh ba yếu tố chính: hiểu bản thân, hiểu xã hội và chánh niệm. Mình cực kì thích cách tiếp cận này khi học về bình đẳng giới, mình tin rằng để tạo ra tác động có ý nghĩa trên thế giới và trở thành con người mà chúng ta khao khát trở thành, chúng ta phải bắt đầu bằng cách kết nối với con người thật của mình và đồng thời hiểu được xã hội mà chúng ta đang sống – hoạt động, thách thức và sự phức tạp của xã hội đó. Bằng cách kết hợp sự tự nhận thức này với chánh niệm, chúng ta có khả năng đưa ra quyết định sáng suốt về hành động của mình.

Thanks for reading VCIL Community’s Newsletter! Subscribe for free to receive new posts and support my work.

Trong suốt các buổi học, mình đã đi sâu vào việc phân tích cách xã hội vẫn hành dựa trên quyền lực, đồng thời phản tư về cách xã-hội-dựa-trên-quyền-lực này định hình nhận thức của chúng ta về bản thân và những người khác như thế nào.

Khi quan sát hành vi của con người, mình đã nhận ra một số khuôn mẫu phổ biến trong xã hội.

Ví dụ, thường xuyên xảy ra phân biệt đối xử những người đến từ các nước phát triển so với những người đến từ các nước đang phát triển, với những cá nhân đến từ các nước đang phát triển thường phải đối mặt với sự phân biệt đối xử và trịch thượng từ công dân của các nước phát triển (phương tây và Mỹ hoặc Hàn Quốc thì được xem là "thượng đẳng" hơn so với Việt Nam). Một ví dụ nổi bật cho điều này là câu chuyện của một bạn nữ TikToker Việt Nam chia sẻ câu chuyện bị chủ nhà hàng xúc phạm và coi thường khi làm việc tại một nhà hàng ở Hàn Quốc.

Tương tự như vậy, một số quốc gia được coi là mạnh hơn các quốc gia khác, chẳng hạn như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nga, Anh, Singapore và Đức được xem là có quyền lực hơn so với những quốc gia khác. Nam giới có xu hướng được hưởng nhiều đặc quyền hơn phụ nữ, bao gồm khả năng tiếp cận tốt hơn với các cơ hội việc làm, giáo dục và các chuẩn mực xã hội có lợi cho nam giới; với văn hóa á đông thì câu nói "nhất nam viết hữu thập nữ viết vô" đã thể hiện rõ ràng sự phân biệt đối xử này. Các nhóm đa số thường nắm giữ nhiều quyền lực hơn các nhóm thiểu số, bạn có thể thấy rằng những người "trai thẳng gái thẳng" thường có nhiều đặc quyền và quyền lợi hơn những người thuộc cộng đồng LGBTQI+ (về cơ hội việc làm, sự chấp nhận trong gia đình và xã hội, hỗ trợ về mặt pháp lý, y tế và giáo dục,...) Những người lớn tuổi thường kiểm soát và đe dọa những người trẻ tuổi hơn, chẳng hạn như cha mẹ kiểm soát nhiều mặt cuộc sống của con cái, bao gồm giáo dục, bạn đời và ngoại hình ví dụ như trường đại học con phải thi, yêu cầu về tiêu chuẩn dành cho người yêu, áo quần phải mặc,... Những người không giàu có, không có chức danh hoặc thuộc các nhóm thiểu số thường bị gạt ra ngoài lề xã hội và phải đối mặt với sự phân biệt đối xử. Ví dụ, phụ nữ thường bị gán địa vị thấp hơn và phải nấu ăn và phục vụ đàn ông trong các buổi họp mặt gia đình. Những người vô gia cư thường bị kỳ thị và coi thường, trong khi cộng đồng LGBTQI+ có thể phải đối mặt với sự phân biệt đối xử và lạm dụng do những thành kiến của xã hội và luật pháp.

Đây chỉ là một vài ví dụ về quyền lực và sự bất bình đẳng tồn tại trong xã hội của chúng ta. Điều quan trọng là phải nhận ra và giải quyết những khác biệt này để tạo ra một thế giới công bằng và toàn diện hơn, nơi mọi người đều được đối xử tôn trọng.

Khi nhìn sâu hơn về những vấn đề hiện hữu mà mình vừa nhắc ở trên, chúng ta có thể nhận ra một điều: có một số yếu tố then chốt tạo nên sự bất bình đẳng này. Bạn càng có nhiều nguồn quyền lực (power source), bạn càng có nhiều quyền lực trong xã hội. Và quyền lực chính là thứ mà xã hội của chúng ta coi trọng.

Những nguồn có thể mang đến cho bạn quyền lực đó là:

- Số lượng (đa số so với thiểu số: Cộng đồng chuyển giới so với cộng đồng LGBTQI+),

- Thông tin (bạn càng có nhiều thông tin và kiến thức, bạn càng được tôn trọng và chiếm ưu thế và sự chú ý trong các cuộc đối thoại),

- Ngôn ngữ (một người nói được 2 3 ngôn ngữ sẽ luôn ở vị thế cao hơn những người chỉ biết mỗi tiếng Việt),

- Khả năng tiếp cận giáo dục (một người chỉ học hết cấp 1 do hoàn cảnh khó khăn ở miền núi sẽ không được xã hội coi trọng bằng một người học hết cấp 3 hoặc đại học),

- Giới tính (nam so với nữ sẽ có nhiều đặc quyền và được tôn trọng và ưu tiên hơn),

- Khuynh hướng tình dục (những người "thẳng" bao giờ cũng ở thế "cao hơn" so với những người song tính hoặc đồng tính,..),

- Tuổi tác (những người lớn tuổi hơn bao giờ cũng có nhiều "quyền lực" hơn so với người nhỏ tuổi hơn, ví dụ cha me với con cái, anh cả so với em út)

- Tình trạng kinh tế (điều này có thể thấy rõ qua việc "ai có nhiều tiền hơn người đó có quyền"),

- Tình trạng pháp lý (đã kết hôn hoặc ly hôn, có giấy khai sinh hay không, có visa hoặc không có visa, được pháp luật công nhận và bảo vệ hoặc không)

- Quốc tịch (công dân Mỹ, công dân EU, công dân các nước phát triển thì thường được coi trọng và ở thứ bậc cao hơn so với công dân các người nghèo, kém phát triển),

- Dân tộc (ở Việt Nam là người Kinh có nhiều đặc quyền hơn so với người dân tộc khác),

- Tôn giáo (ở Thái Lan Phật giáo được tôn trọng nhất, Hồi giáo thì mạnh ở Trung Đông),

- Việc làm (khi so sánh giữa người có việc làm và người thất nghiệp),

- Kết nối (mối quan hệ với người khác, đặc biệt là những người giàu có và được kính trọng, chưa gì biết người ta là ai mà thấy chụp hình ăn tối chung với một người nổi tiếng là auto ở vị thế cao hơn một bậc rồi),

- Kinh nghiệm (người mới đến so với người lớn tuổi hơn, cho nên mới có chuyện "ma cũ và ma mới" trong tổ chức),

- Kỹ năng (chuyên môn giỏi, nhiều kĩ năng hữu ích, đàn hát vẽ nhảy, thiết kế, thuyết trình, kể chuyện,... thì đương nhiên sẽ trở nên nổi bậc và thu hút hơn và đóng nhiều vai trò quan trọng hơn)

- Địa điểm (nhà của bạn, quê hương của bạn so với những nơi xa lạ; ở Việt Nam thì có câu là "chó cậy nhà, gà cậy vườn" là để chỉ việc này),

- Giới tính (nam thì mặc định hơn nữ),

- Tầng lớp lao động (nghèo, trung lưu, tinh hoa),

- Nguồn gốc xuất thân (thành thị hay nông thôn/miền núi, nước phát triển hay nước đang phát triển),

- Tình trạng sức khỏe (khỏe mạnh hay tàn tật/người ốm yếu),

- Ngoại hình (gần với tiêu chuẩn của cái đẹp về chiều cao, số đo ba vòng, màu da...),

- Màu da (liên quan đến vùng miền và chủng tộc),

- Danh tiếng (làm việc trong tập đoàn lớn, sinh viên trường Ivy league hoặc ở Việt Nam thì nghe những trường như Ngoại thương hay Bách Khoa thì auto giỏi hơn và được tin tưởng mấy trường khác),

- Chức danh (giáo sư, bác sĩ, chủ tịch, CEO),

- Vũ khí (Triều Tiên, Iran, Nga có vũ khí hạt nhân nên mấy nước khác cũng rén khi đụng chạm với mấy nước này),

- Sức mạnh thể chất,

- Phương tiện truyền thông (người kiểm soát truyền thông có thể kiểm soát tất cả),

- Quyền tiếp cận tài nguyên (Nga gây rắc rối cho các nước EU bằng cách kiểm soát sản xuất dầu), v.v.

Như bạn có thể thấy, quyền lực thường bắt nguồn từ nhiều nguồn khác nhau và những người sở hữu nhiều quyền lực hơn có xu hướng quyền lực hơn trong xã hội (trong bối cảnh trong các mối quan hệ yêu đương, bạn bè, đồng nghiệp; hoặc trong bối cảnh giữa cách quốc gia, tổ chức,..)

Ví dụ, đàn ông thường được coi là mạnh mẽ hơn phụ nữ do sức mạnh thể chất và sự tồn tại của xã hội nam quyền. Cha mẹ kiểm soát con cái thông qua các yếu tố như kinh nghiệm, kỹ năng, chức danh, địa vị, của cải kinh tế, tuổi tác và sức mạnh thể chất, trong khi con cái thường thiếu quyền lực tương đương. Những người "thẳng" có quyền lực hơn các cá nhân LGBTQI+ do họ là đa số, và chúng ta đang sống trong xã hội nhị nguyên chỉ chấp nhận giới tính nam và nữ. Những người mới đến một địa điểm có thể có ít quyền lực hơn do thiếu kinh nghiệm và không quen thuộc với môi trường xung quanh. Trong một số trường hợp, các cá nhân từ một số quốc gia hoặc dân tộc nhất định có thể được tôn trọng hoặc đặc quyền hơn do nguồn gốc, quốc tịch, ngôn ngữ hoặc sự giàu có về kinh tế của họ.

Những gì mình vừa viết ở trên được gọi là phân tích quyền lực (power ananlysis): tức là thông qua phân tích các nguồn quyền lực mà các cá nhân sở hữu, chúng ta có thể thiết lập các mối liên hệ giữa chúng để xác định ai nắm giữ quyền lực và ai không. Hiểu được các động lực của quyền lực trong xã hội cho phép chúng ta thấy nó hoạt động như thế nào, với những cá nhân hoặc nhóm nhất định kiểm soát và hưởng lợi. Nâng cao nhận thức về vấn đề này giúp chúng ta nhìn nhận sự việc một cách rõ ràng và có hệ thống hơn. Nó thôi thúc chúng ta phát triển các giải pháp tốt hơn và suy nghĩ lại về nhận thức của chúng ta về bản thân trong thế giới, dẫn đến nhu cầu tìm hiểu thêm về tình dục và giới tính nói chung.

Điều này đặc biệt quan trọng trong việc thúc đẩy các phong trào về bình đẳng giới hoặc nâng cao nhận thức về đa dạng giới. Nếu chỉ tiếp cận vấn đề một cách cục bộ mà bỏ qua việc tư duy lại và chất vấn về cách xã hội vận hành, những việc làm của chúng ta không thể mang lại tác động lớn và có ảnh hưởng sâu rộng. Do đó việc nghiên cứu và tìm hiểu về giới và bình đẳng giới trong bối cảnh xã hội là điều thiết yếu và cần phải có, điều này không chỉ đúng với mỗi cá nhân, mà còn đúng với các tổ chức, quốc gia.

Trong bài đăng tiếp theo, mình sẽ đi sâu vào khái niệm về ba loại sức mạnh và cách chúng liên quan đến sự hiểu biết về bản thân, cũng như tầm quan trọng của việc tìm hiểu về tình dục và giới tính.

Hiện tại VCIL Community đang MỞ ĐƠN ĐĂNG KÝ CHƯƠNG TRÌNH "VƯỢT THOÁT NHỊ NGUYÊN: KHÁM PHÁ BẢN THÂN & NHẬN THỨC VỀ ĐA DẠNG GIỚI" Từ 14 - 18 tháng 7, tại Bangkok, Thái Lan

Chương trình Beyond the Binary: Self-Exploration and SOGIES Awareness ra đời với mục đích nâng cao hiểu biết tổng quát của bạn về bình đẳng giới và thiết lập một nền tảng vững chắc cho quá trình hiểu mình. Chương trình dựa trên nền tảng mô hình Thay đổi Cá nhân và Cấu trúc từ Hiệp hội Đối tác Phụ nữ Quốc tế vì Hòa bình và Công lý (IWP). Chương trình học sẽ tập trung vào ba yếu tố quan trọng: hiểu bản thân, hiểu xã hội và chánh niệm. Thông qua thảo luận cởi mở và chia sẻ kinh nghiệm, chúng tôi hy vọng sẽ khuyến khích các cuộc trò chuyện có ý nghĩa về bình đẳng giới và SOGIE (Xu hướng tính dục, Bản dạng giới và Biểu hiện giới) trong xã hội.

Tìm hiểu thêm về chương trình tại đây: https://www.facebook.com/vcil.education/posts/pfbid02L48xTfYTYiz14WcgTenCNes5taJs1eQwAHBmoaPKrL3dqQeAUq1fvR56RdLJZioil

Thanks for reading VCIL Community’s Newsletter! Subscribe for free to receive new posts and support my work.