Bạn đang sử dụng giao diện hội viên.
Đăng xuất giao diện hội viên →
Vào một buổi sáng tháng Ba năm 2017, ông Lê Quốc Việt — lúc đó đang giữ chức Trưởng Phòng Nông nghiệp huyện Châu Thành, Kiên Giang — ký giấy bán hai miếng ruộng của gia đình.
Số tiền đó, ông không mua nhà, không gửi tiết kiệm. Ông dùng nó để xây tường bê tông kiên cố quanh 2,5 hecta đất — mỗi ô nhỏ trồng một giống lúa riêng, cách biệt hoàn toàn với thuốc hóa học từ các ruộng lân cận. Mọi người xung quanh đều nghĩ ông điên.
Nhưng ông Tư Việt — tên gọi thân mật mà mọi người đặt cho ông — biết mình đang làm gì. Ông đang chạy đua với thời gian để cứu những giống lúa đang chết dần.
Khoảng năm 1990, khi phong trào thâm canh lúa cao sản lan rộng khắp đồng bằng sông Cửu Long, những giống lúa mùa cổ truyền — từng là linh hồn của nền văn minh lúa nước Việt Nam — bắt đầu biến mất. Không ai ra lệnh cấm trồng. Nhưng năng suất thấp, chu kỳ dài, không cạnh tranh được với giống lai F1 — đủ để người nông dân tự từ bỏ.
"Cứ mỗi lần gió bấc chớm về là hình ảnh ông bà, cha mẹ trên đồng lúa xa xưa lại ùa về", ông Tư Việt kể. Mùi rơm ướt, tiếng trâu chậm chạp kéo cày, những bông lúa cao vượt đầu người — tất cả đang trở thành thứ chỉ còn trong ký ức.
Năm 2008, ông bắt đầu đi gõ cửa các viện nông nghiệp, đại học, nhờ cung cấp giống lúa cổ để bảo tồn. Năm 2011, ông bắt tay trồng thử nghiệm. Và năm 2017, ông quyết định đầu tư thật sự.
Hôm nay, khu bảo tồn của ông Tư Việt lưu giữ hơn 40 giống lúa mùa quý hiếm. Có những giống gần như thất truyền hoàn toàn: Chim Rơi với hạt tròn cơm mềm dẻ, Tàu Hương thơm đặc trưng, Châu Hồng Vỏ đỏ hồng tự nhiên giàu anthocyanin, Nàng Thơm Chợ Đào nổi tiếng nhưng ngày càng hiếm vì thời gian sinh trưởng quá dài so với nhu cầu công nghiệp.
Quy trình canh tác không thay đổi từ thời ông bà: kéo trâu, gặt tay, phơi tự nhiên dưới nắng, giã gạo bằng chày. Không có máy cày Kubota, không có máy gặt liên hợp. Không thuốc trừ sâu, không phân hóa học — chỉ bèo hoa dâu thả trên ruộng để làm đạm hữu cơ, vịt và chim thả tự do để ăn sâu bọ.
Một vụ duy nhất mỗi năm. Đất được nghỉ ngơi hoàn toàn trong 5 tháng còn lại.
Năm 2023, quy trình canh tác của ông Tư Việt được chứng nhận hữu cơ quốc tế bởi Control Union (Hà Lan). Cùng năm đó, những hạt giống lúa ông phục tráng được gửi đến Svalbard Global Seed Vault — ngân hàng giống của nhân loại nằm sâu trong núi đá tại Na Uy — nơi lưu trữ hạt giống từ khắp thế giới để bảo toàn cho tương lai.
Đây là lần đầu tiên giống lúa mùa bản địa vùng đồng bằng sông Cửu Long có mặt tại kho lưu trữ đó.
"Tôi làm ruộng không chỉ để có gạo bán, mà để gìn giữ lúa giống của ông bà, giữ đất đai không bạc màu. Ai hiểu quá khứ mới vững bước ở tương lai."
Ông Tư Việt không giàu từ việc trồng lúa mùa. Năng suất chỉ bằng 30–50% lúa cao sản. Nhưng bếp gạo lúa mùa Tư Việt đã xuất hiện tại nhà hàng ẩm thực ở Cần Thơ. Các Master Chef bắt đầu tìm đến. Sinh viên nông nghiệp từ Hà Nội và TP.HCM về học cách cày không có máy. Nhiều người lớn tuổi đến thăm khu bảo tồn, nhìn thấy giống lúa chưa gặp lại từ 40–50 năm — và khóc.
Đó không chỉ là hạt lúa. Đó là ký ức của một thế hệ, hương vị của một vùng đất, và niềm tin rằng thứ gì quan trọng với con người thì đáng được gìn giữ — dù không ai trả tiền để làm điều đó.
