[Nếp Mới #11] Để Không "Tan Rã" Vì Những Mâu Thuẫn Không Tên

1. Tổng quan về Nếp Mới #11

Trong không khí của Nếp mới #11, câu chuyện được mở ra từ chính hành trình cá nhân của hai diễn giả - Atcharee Amphaikitpanich và Chanchai Chaisukkosol. Trước khi trở thành những người làm việc trong lĩnh vực chuyển hóa xung đột (Conflict Transformation), họ cũng từng là những con người rất bình thường, mang theo trong mình những va chạm, tổn thương và những câu hỏi chưa có lời giải.

Với Atcharee, hành trình ấy bắt đầu từ rất sớm. Tuổi thơ của cô gắn liền với việc chứng kiến những xung đột và bạo lực ngay trong chính gia đình mình. Những trải nghiệm ấy đã gieo vào cô một khao khát đó là tìm kiếm sự hòa hợp và bình yên giữa con người với con người. Sau này, khi theo đuổi ngành tâm lý học và nghiên cứu về trauma, Atcharee dần hiểu hơn về những vết thương vô hình mà xung đột để lại. Nhưng cô cũng thành thật chia sẻ rằng, ngay cả khi đã làm việc trong lĩnh vực này, đôi khi bản thân cô vẫn cảm thấy căng thẳng hay sợ hãi khi phải đối diện với mâu thuẫn. Và chính sự thừa nhận đó nhắc chúng ta rằng, phản ứng trước xung đột dù là né tránh, lo lắng hay phòng vệ đều là những phản ứng mang tính bản năng của con người.

Với Chanchai, câu chuyện lại bắt đầu từ một nghịch lý khi anh là người giảng dạy về hòa bình và từng làm việc tại nhiều khu vực có xung đột sắc tộc, tôn giáo và chính trị gay gắt ở Thái Lan, anh dành nhiều năm để tìm hiểu và tháo gỡ những căng thẳng ở cấp độ cộng đồng và xã hội. Nhưng rồi anh nhận ra rằng, dù có thể nói về hòa bình trong lớp học hay trong các dự án lớn, khi trở về nhà hoặc trong môi trường làm việc hằng ngày, anh vẫn có thể rơi vào những tranh cãi với vợ con hay đồng nghiệp. Khoảnh khắc nhận ra điều đó trở thành một bước ngoặt quan trọng rằng trước khi nói về việc hóa giải xung đột ở bên ngoài, mỗi người đều cần quay lại nhìn vào những mâu thuẫn đang diễn ra bên trong chính mình.

Từ những câu chuyện rất cá nhân ấy, buổi trò chuyện dần mở ra một nhận thức chung: xung đột không phải lúc nào cũng là điều cần phải tránh né, mà đôi khi chính là cánh cửa để chúng ta hiểu mình và hiểu nhau sâu sắc hơn. Và hành trình chuyển hóa xung đột, suy cho cùng, luôn bắt đầu từ bên trong mỗi con người.

‍

2. Tầm quan trọng của "Làm việc với nội tâm" (Inner Work)

Trong phần tiếp theo của buổi trò chuyện, Atcharee Amphaikitpanich và Chanchai Chaisukkosol cùng mời người tham dự nhìn lại một tầng sâu hơn của xung đột: thế giới nội tâm của mỗi con người.

Theo hai diễn giả, xung đột không chỉ tồn tại ở một cấp độ duy nhất. Nó thường vận hành theo nhiều lớp đan xen: từ xung đột nội tâm (inner conflict), đến xung đột giữa các cá nhân (interpersonal), rồi lan rộng ra tổ chức, cộng đồng, và xa hơn nữa là những cấu trúc xã hội. Nhưng ở trung tâm của mọi vòng tròn ấy vẫn luôn là nội tâm con người - nơi những cảm xúc, nỗi sợ, ký ức và giá trị cá nhân cùng tồn tại và va chạm.

Tự thấu cảm (self-empathy):

Một trong những thực hành quan trọng nhất khi đối diện với xung đột chính là tự thấu cảm (self-empathy). Khi cảm xúc tức giận dâng lên, phản xạ quen thuộc của chúng ta thường là hướng sự tấn công ra bên ngoài. Nhưng đôi khi, điều cần làm trước tiên lại là lùi lại một bước để quay vào bên trong. Tại sao mình đang tức giận? Điều gì thực sự đang bị chạm tới? Có thể sâu bên dưới cơn giận ấy là một giá trị mà trái tim mình đang cố gắng bảo vệ - sự tôn trọng, công bằng, an toàn, hay được lắng nghe.

Lựa chọn mối quan hệ:

Bên cạnh đó, các diễn giả cũng gợi mở một câu hỏi quan trọng mà ta hiếm khi tự hỏi mình khi đối diện với mâu thuẫn: Mình có thực sự muốn tiếp tục mối quan hệ này không? Không phải mọi xung đột đều cần được giải quyết bằng đối thoại hay hòa giải. Có những mối quan hệ mà ta có quyền lựa chọn buông bỏ. Nhưng với những mối quan hệ mà ta muốn gìn giữ như đồng nghiệp, bạn bè, người thân, hay những cộng sự trên cùng một hành trình, thì việc quay về làm việc với nội tâm trở thành bước khởi đầu cần thiết để tạo ra ý định hợp tác, thay vì tiếp tục vòng lặp của phòng vệ và đối đầu.

Trauma:

Một lớp sâu hơn của xung đột mà buổi trò chuyện chạm tới là “bóng ma của quá khứ” - những vết thương chưa được gọi tên (trauma). Đôi khi, điều khiến ta phản ứng mạnh mẽ với một người không hoàn toàn đến từ chính họ, mà từ việc hành động của họ vô tình kích hoạt lại một ký ức cũ. Một thái độ áp đặt có thể khiến ta nhớ đến một người từng áp bức mình; một lời nói thiếu tôn trọng có thể gợi lại cảm giác bị tổn thương từ nhiều năm trước.

Vì thế, một câu hỏi quan trọng mà mỗi người có thể tự đặt ra trong khoảnh khắc xung đột là: Mình đang thật sự xung đột với người trước mặt, hay đang xung đột với một bóng hình nào đó từ quá khứ?

Khi bắt đầu nhận diện được những tầng sâu này của cảm xúc và ký ức, xung đột dần không còn chỉ là một cuộc đối đầu giữa “tôi” và “bạn”. Thay vào đó, nó trở thành một cơ hội để mỗi người hiểu rõ hơn về chính mình, và từ đó mở ra khả năng bước vào đối thoại với nhiều sự tỉnh thức và cảm thông hơn.

‍

3. Định nghĩa lại về Sự tức giận (Anger)

Một điểm thú vị được Atcharee và Chanchai nhắc đến trong buổi trò chuyện là cách chúng ta thường hiểu sai về sự tức giận. Đặc biệt trong nhiều nền văn hóa Á Đông, tức giận thường bị xem là một cảm xúc “không nên có”, thứ cần phải kìm nén, giấu đi, hoặc nhanh chóng loại bỏ để giữ hòa khí. Tuy nhiên, hai diễn giả lại gợi mở một cách nhìn khác: tức giận không phải là kẻ thù, mà là một tín hiệu quan trọng của cơ thể và cảm xúc.

Sự tức giận có thể được hiểu như một cánh cổng hay một ranh giới. Khi ta tức giận, thường là bởi một giá trị quan trọng nào đó của mình vừa bị chạm tới hoặc bị vi phạm: có thể là sự tôn trọng, công bằng, sự an toàn, hay cảm giác được lắng nghe. Ở khía cạnh này, tức giận chính là cơ chế tự nhiên giúp con người thiết lập và bảo vệ ranh giới của bản thân.

Vì thế, Atcharee và Chanchai chia sẻ rằng, thay vì cố gắng loại bỏ sự tức giận, điều quan trọng hơn là học cách làm bạn với nó. “Điềm tĩnh” không đồng nghĩa với việc ta không được phép tức giận. Một người hoàn toàn có thể vừa cảm nhận rất rõ cơn giận trong mình, vừa đủ tỉnh táo để nhận diện và quan sát nó.

Hai diễn giả cũng nhấn mạnh rằng tức giận mang theo một nguồn năng lượng vật lý rất lớn. Nếu bị dồn nén, năng lượng này dễ bùng nổ theo những cách gây tổn thương cho người khác. Vì vậy, trước khi bước vào đối thoại, đôi khi ta cần giải phóng nguồn năng lượng đó trong một không gian an toàn: đi chạy bộ, đẩy mạnh vào tường, hay đơn giản là vào trong xe, đóng cửa lại và hét thật to. Điều quan trọng là không trút toàn bộ năng lượng phá hủy đó lên người đối diện trong khoảnh khắc nóng giận.

Và khi lớp vỏ của cơn giận dần được xử lý, nhiều người sẽ nhận ra rằng đằng sau sự tức giận thường là những cảm xúc mềm yếu hơn, có thể là nỗi buồn, cảm giác tổn thương, sự thất vọng, hay những nhu cầu sâu bên trong chưa được đáp ứng. Nhìn theo cách này, tức giận không còn chỉ là một cảm xúc tiêu cực, mà đôi khi lại chính là cánh cửa dẫn ta đến việc hiểu rõ hơn những gì trái tim mình thật sự đang cần.

‍

4. Hai Mô hình Giao tiếp & Giải quyết Xung đột

Bên cạnh việc quay về làm việc với nội tâm, Atcharee và Chanchai cũng chia sẻ hai hình ảnh ẩn dụ quen thuộc trong thực hành chuyển hóa xung đột, giúp mỗi người dễ dàng hình dung cách xung đột vận hành trong đời sống thường ngày.

‍

Mô hình thứ nhất: Tảng băng trôi (Iceberg Model).

Trong hình dung này, mỗi người trong một cuộc xung đột giống như một tảng băng trên mặt biển. Phần nổi trên mặt nước là những gì ta dễ dàng nhìn thấy chính là lời nói, hành vi, hay những phản ứng bên ngoài. Nhưng phần lớn của tảng băng lại nằm chìm bên dưới mặt nước: đó là nhu cầu, giá trị, nỗi sợ, hay những điều quan trọng mà mỗi người đang cố gắng bảo vệ.

Vì vậy, quá trình làm việc với xung đột không chỉ dừng lại ở việc phản hồi những gì đang diễn ra trên bề mặt. Nó bắt đầu từ việc “lặn xuống” bên dưới tảng băng của chính mình, nhận diện nhu cầu thật sự của bản thân trước khi “trồi lên” để diễn đạt chúng thành một lời yêu cầu rõ ràng (request).

Trong trường hợp đối phương từ chối, điều đó không nhất thiết có nghĩa là xung đột không thể giải quyết. Có thể đơn giản là giải pháp hiện tại mới chỉ đáp ứng nhu cầu của một phía. Khi ấy, quá trình đối thoại cần tiếp tục được điều chỉnh, để cùng nhau tìm ra một khả năng “win–win” -  nơi nhu cầu của cả hai bên đều được nhìn nhận và tôn trọng.

‍

Mô hình thứ hai: Cốc nước đầy (The Glass Metaphor).

Hình ảnh thứ hai đơn giản hơn, nhưng lại rất gần gũi với những tình huống đời thường. Hãy tưởng tượng mỗi người trong một cuộc xung đột giống như một chiếc cốc đang đầy nước. Phần nước ấy tượng trưng cho những cảm xúc đang dâng cao: tức giận, bức xúc, phòng vệ.

Khi hai chiếc cốc đều đã đầy, nếu ta cố gắng dùng lý lẽ để thuyết phục đối phương, điều đó giống như đổ thêm nước vào một chiếc cốc vốn đã tràn. Kết quả thường thấy là nước sẽ bắn tung ra ngoài và người kia gần như không thể tiếp nhận bất kỳ điều gì ta nói.

Vì thế, quá trình đối thoại cần bắt đầu theo một trình tự khác:

• Bước 1: Đổ bớt nước trong chiếc cốc của mình, nghĩa là quay về xử lý cảm xúc nội tâm trước.
• Bước 2: Tạo không gian để đối phương cũng có thể “đổ bớt nước” của họ, thông qua sự thấu cảm. Đôi khi chỉ cần thử gọi tên cảm xúc của họ: “Có phải anh đang rất bực vì em vô tình dẫm lên sàn nhà anh vừa lau xong không?” Khi một người cảm thấy mình được nhìn thấy và được hiểu, không gian bên trong họ thường bắt đầu mở ra.
• Bước 3: Khi cả hai chiếc cốc đều đã vơi bớt, đó mới là lúc cuộc đối thoại thực sự có thể bắt đầu, nơi mỗi người có thể chia sẻ nhu cầu của mình và cùng nhau tìm kiếm một hướng đi chung.

Qua hai mô hình này, buổi trò chuyện gợi mở một điều giản dị nhưng quan trọng: xung đột không chỉ nằm ở những gì ta nói với nhau, mà còn nằm ở những gì đang diễn ra bên dưới và bên trong mỗi người. Và khi ta học cách nhìn sâu hơn vào những tầng ấy, khả năng hiểu nhau cũng dần được mở ra.

‍

Tổng kết phần Hỏi & Đáp (Q&A Highlights)

Phần Q&A của buổi trò chuyện mở ra một không gian mà người tham dự mang đến những câu chuyện và tình huống cụ thể từ chính cuộc sống của mình.

Tình huống 1: Môi trường làm việc độc hại (từ một bạn Y tá viện dưỡng lão): Bị quá tải bởi tiếng ồn và bệnh nhân mất trí nhớ, dẫn đến cáu gắt và bị quản lý khiển trách

Hai diễn giả nhấn mạnh rằng trong trường hợp này, vấn đề không nằm ở cá nhân người nhân viên. Công việc chăm sóc trong môi trường như vậy vốn đã mang mức áp lực cảm xúc rất lớn. Thay vì tự trách mình, điều cần thiết trước hết là tìm một không gian an toàn để xả bớt năng lượng căng thẳng và tức giận. Đồng thời, ở cấp độ hệ thống, tổ chức cũng cần nhìn lại cách vận hành của mình: tạo ra những khoảng nghỉ ngắn, những không gian phục hồi năng lượng cho nhân viên, thay vì quy trách nhiệm hoàn toàn cho từng cá nhân.

Tình huống 2: Khi cấu trúc tổ chức tạo ra xung đột, ví dụ như các phòng ban liên tục xảy ra mâu thuẫn vì KPI mâu thuẫn với nhau, chẳng hạn như bộ phận Sales muốn bán càng nhiều càng tốt, trong khi Production lại không đủ năng lực sản xuất để đáp ứng.

Theo hai diễn giả, đây là ví dụ điển hình của xung đột do thiết kế hệ thống, chứ không phải do con người “khó làm việc với nhau”. Khi mỗi phòng ban chỉ bị ràng buộc bởi một mục tiêu riêng, họ gần như bị buộc phải cạnh tranh hoặc đổ lỗi cho nhau. Giải pháp nằm ở vai trò của người lãnh đạo: kết nối các mục tiêu riêng lẻ thành một mục tiêu chung của toàn tổ chức, ví dụ như đảm bảo sản phẩm vừa đủ số lượng, đúng thời hạn và đạt chất lượng. Khi đó, các phòng ban không còn đứng ở hai chiến tuyến đối lập, mà trở thành những mắt xích cần phối hợp với nhau để đạt được cùng một mục tiêu.

Tình huống 3: Tổn thương sâu sắc trong tình bạn, bị bạn bè dùng sự "im lặng" (silent treatment) như một hình thức trừng phạt.

Các diễn giả gợi ý rằng đôi khi, việc khép lại một mối quan hệ cũng là một hành trình nội tâm. Người trong cuộc có thể tự mình đi qua ba bước:

• Trân trọng những kỷ niệm đẹp và những điều tốt lành đã từng tồn tại trong mối quan hệ.
• Cho phép mình thực sự “để tang” - thương tiếc cho những tổn thương và những nhu cầu đã không được đáp ứng.
• Đi đến lựa chọn kết thúc, với sự chấp nhận rằng mối quan hệ ấy đã hoàn thành vai trò của nó trong cuộc đời mình.

Đi qua quá trình này giúp ta khép lại một mối quan hệ mà không cần mang theo sự cay đắng hay năng lượng tiêu cực.

Tình huống 4: Tổn thương gia đình & Khoảng cách thế hệ: lớn lên trong một gia đình truyền thống, chứng kiến những xung đột của bố mẹ, đồng thời phụ thuộc tài chính vào gia đình nên cảm thấy bất lực.

Ở đây, hai diễn giả nhắc đến một điều mà nhiều người con thường vô thức mang theo: cảm giác mình phải “cứu” hoặc sửa chữa mối quan hệ của bố mẹ. Nhưng thực tế, đó là câu chuyện của họ, và họ là những người cần tự giải quyết. Để không vô tình truyền lại những tổn thương ấy cho thế hệ sau, mỗi người có thể bắt đầu từ ba thực hành nhỏ:

• Phân định rõ ràng giữa những tổn thương của tuổi thơ và phiên bản trưởng thành của mình ở hiện tại.
• Xây dựng trước những “kịch bản thực tế” cho những tình huống khó khăn trong tương lai, ví dụ như cách mình sẽ phản ứng khi mệt mỏi mà con nhỏ quấy khóc.
• Học cách tự tha thứ cho bản thân (self-forgiveness) trong hành trình làm cha mẹ hay làm người trưởng thành, bởi sẽ luôn có những lúc ta không phản ứng theo cách lý tưởng.

Khép lại buổi trò chuyện, Atcharee và Chanchai nhắc lại một điều quan trọng: chuyển hóa xung đột và làm việc với nội tâm không phải là một kỹ năng có thể “thành thạo” chỉ sau một vài lần thực hành. Trong quá trình đó, việc đôi khi ta vẫn nổi giận, phản ứng theo thói quen cũ, hay cần đến sự đồng hành của bạn bè, cộng đồng hoặc chuyên gia tâm lý là điều hoàn toàn bình thường. Điều quan trọng không phải là tránh mọi sai lầm, mà là khả năng quay trở lại với sự thấu cảm dành cho chính mình. Khi có thể nhìn lại những phản ứng của mình với sự chân thành và dịu dàng, mỗi trải nghiệm kể cả những lần vấp ngã đều trở thành một phần của quá trình học hỏi. Suy cho cùng, chuyển hóa xung đột không phải để trở thành một phiên bản hoàn hảo, mà là liên tục học cách hiểu mình, hiểu người khác, và mở rộng không gian đối thoại giữa con người với con người.

‍