Nếp mới #12: Khôi phục hệ thống thực phẩm của chúng ta - Công dân, nhà sản xuất và sức mạnh của hợp tác xã tiêu dùng

Recap Nếp mới #12: Hệ thống thực phẩm - công dân, nhà sản xuất và sức mạnh của hợp tác xã tiêu dùng

Trong một thế giới nơi thực phẩm ngày càng bị coi như một loại hàng hóa — được sản xuất hàng loạt, phân phối toàn cầu và tối ưu hóa lợi nhuận — câu hỏi đặt ra là: Chúng ta, với tư cách là người tiêu dùng, thực sự có quyền lực gì trong hệ thống này? Liệu chúng ta chỉ là những người mua hàng thụ động, hay có thể trở thành những “công dân thực phẩm” — những người chủ động định hình cách thực phẩm được sản xuất, phân phối và tiêu dùng?

Để cùng nhau khám phá câu hỏi đó, trong khuôn khổ Nếp Mới #12, Vcil Community đã cùng nhau tìm hiểu về mô hình hợp tác xã tiêu dùng Seikatsu Club Consumers' Cooperative — một trong những ví dụ sống động về việc người tiêu dùng có thể cùng nhau tái thiết lại hệ thống thực phẩm, và xa hơn, là cả cách chúng ta sống.

Seikatsu không phải là một tổ chức tập trung quyền lực. Đó là một liên đoàn hợp tác xã, một mạng lưới gồm 33 câu lạc bộ tiêu dùng, trải dài qua 21 tỉnh thành từ Hokkaido đến Hyogo, với hơn 419.000 thành viên. Mặc dù con số này nghe có vẻ lớn, nhưng cấu trúc của Seikatsu lại được thiết kế theo hướng phân tán — mỗi câu lạc bộ địa phương có quyền tự chủ, tự đưa ra quyết định và tổ chức hoạt động riêng. Liên đoàn hợp tác xã tiêu dùng đóng vai trò kết nối, nhưng không kiểm soát tập trung.

Chính sự phân quyền này tạo ra một điều rất quan trọng: quyền lực không nằm ở trung tâm, mà nằm ở từng cộng đồng nhỏ — nơi những người tiêu dùng thực sự sống, tương tác và đưa ra lựa chọn hàng ngày.

Cuộc cách mạng tiêu dùng của những người mẹ nội trợ

Câu chuyện của Seikatsu bắt đầu từ một vấn đề rất đời thường. Năm 1965, tại quận Setagaya (Tokyo), một nhóm khoảng 200 bà mẹ nội trợ đã cùng nhau “mua chung” sữa cho con. Thời điểm đó, thị trường tràn lan các sản phẩm sữa công nghiệp kém chất lượng, thậm chí không được làm từ sữa thật. Sự lo lắng cho sức khỏe con cái đã trở thành chất xúc tác để họ đặt câu hỏi, kết nối với nhau và tìm kiếm một giải pháp khác.

Dự án thành công và nhóm mở rộng nguyên tắc “mua chung” này đối với các sản phẩm khác, dẫn đến sự thành lập chính thức Hợp Tác Xã Tiêu Dùng Seikatsu Club (SCCC) vào năm 1968. Lý do cho việc này đó là họ mong muốn vận hành chính thức dưới tư cách pháp nhân của tổ chức kinh doanh phi lợi nhuận, đồng thời có cơ chế quản lý dân chủ, đảm bảo tính tự chủ của thành viên, vận hành dựa trên nguyên tắc minh bạch.

Dựa trên định nghĩa của Liên đoàn Hợp tác xã Quốc tế, hợp tác xã là một tổ chức tự chủ của những con người tự nguyện liên kết với nhau để đáp ứng nhu cầu kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một mô hình đồng sở hữu và quản trị dân chủ. Những giá trị như tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và đoàn kết không chỉ là khẩu hiệu — mà là nền tảng vận hành.

Ngữ cảnh ra đời

Seikatsu ra đời trong bối cảnh Nhật Bản bước vào thời kỳ tăng trưởng kinh tế thần tốc, từ vị thế của một nước thua trận trở thành một trong những cường quốc kinh tế toàn cầu, với sản xuất và tiêu dùng hàng loạt. Mặc dù đem lại nhiều thành tựu vật chất nhưng đi kèm với đó là ô nhiễm môi trường, nhiều hệ lụy đến sức khoẻ con người và môi trường và sự đứt gãy giữa con người với tự nhiên. Những sự kiện như ô nhiễm sông ngòi, hóa chất công nghiệp và khủng hoảng an toàn thực phẩm đã khiến nhiều người bắt đầu đặt câu hỏi: Liệu sự “phát triển” này có thực sự mang lại một cuộc sống tốt hơn?

Từ những câu hỏi đó, Seikatsu không chỉ tìm kiếm thực phẩm sạch, mà còn theo đuổi một triết lý sâu sắc hơn:

“Công dân phải là chủ thể định hình cuộc sống của chính mình.”

Triết lý này được thể hiện rõ trong “Tuyên ngôn sống” của Seikatsu:

“Sống là tiêu dùng.

Những lựa chọn mà chúng ta đưa ra — chúng ta tiêu dùng cái gì và tiêu dùng như thế nào —
gắn trực tiếp với kiểu tương lai mà chúng ta mong muốn tạo ra, và những gì chúng ta muốn trao lại cho thế hệ tiếp theo.

Chúng tôi muốn lựa chọn một lối sống bền vững, hài hòa với tự nhiên, hướng tới sự tự chủ và tuần hoàn trong thực phẩm, năng lượng và chăm sóc (phúc lợi) nhiều nhất có thể.

Chúng tôi hành động với sự quan tâm bình đẳng đến cuộc sống của những sinh vật sống hiện tại và của các thế hệ tương lai.”

Từ “hàng hoá” đến “vật liệu tiêu dùng”

Trong hệ thống của Seikatsu, thực phẩm không được gọi là “hàng hóa” mà được gọi là “consumer materials” — những vật liệu tiêu dùng. Sự thay đổi trong cách gọi này phản ánh một thay đổi sâu sắc trong tư duy: thực phẩm không tồn tại để tối đa hóa lợi nhuận, mà để đáp ứng nhu cầu thực sự của con người.

Hiện nay, Seikatsu cung cấp khoảng 800 sản phẩm thực phẩm mỗi tuần. Hệ thống phân phối được tổ chức theo hướng tuần hoàn: từ nhà sản xuất đến các trung tâm phân phối, rồi đến người tiêu dùng, và quay ngược lại — ví dụ như việc tái sử dụng chai nhựa. Phần lớn doanh thu (khoảng 660 triệu USD năm 2024) đến từ hệ thống giao hàng tận nhà, bên cạnh một số cửa hàng vật lý và hình thức giao hàng theo nhóm.

Tuy nhiên, điều làm nên sự khác biệt không nằm ở quy mô hay logistics — mà nằm ở mối quan hệ giữa người tiêu dùng và nhà sản xuất.

Trong Seikatsu, giá cả và sản lượng không được quyết định bởi thị trường, mà thông qua đối thoại và đồng thuận giữa hai bên. Người tiêu dùng có thể trực tiếp gặp gỡ, làm việc với nhà sản xuất để hiểu về quy trình, khó khăn và thực tế sản xuất. Ngược lại, nhà sản xuất cũng hiểu rõ nhu cầu thực sự của người tiêu dùng.

Khi đó, thực phẩm không còn là một giao dịch — mà trở thành một mối quan hệ.

Theo thời gian, Seikatsu cũng nhận ra rằng việc “hỗ trợ” nhà sản xuất thông qua tiêu dùng là chưa đủ. Trong bối cảnh Nhật Bản đang già hóa nhanh chóng, đặc biệt ở các vùng nông thôn, nhiều nhà sản xuất đối mặt với tình trạng thiếu lao động và suy giảm cộng đồng địa phương.

Do đó, Seikatsu mở rộng vai trò của mình: không chỉ là một hệ thống thực phẩm, mà là một hệ sinh thái cộng đồng. Tại các vùng sản xuất, họ cùng nhau xây dựng những cộng đồng sống — nơi không chỉ có sản xuất thực phẩm, mà còn có các dự án về năng lượng, phúc lợi xã hội và tái tạo đời sống địa phương.

Q&A: Việc “mua chung” có nghĩa là gì? Sự khác biệt giữa hợp tác xã tiêu dùng như Seikatsu và các công ty bán lẻ?

Thứ nhất, “mua chung” giúp cắt bỏ các khâu trung gian, nghĩa là người tiêu dùng có thể làm việc trực tiếp với nhà sản xuất. Giá bán không còn do thị trường quyết định một chiều, mà được hình thành thông qua sự thảo luận và đồng thuận giữa hai bên. Điều này giúp đảm bảo chi phí sản xuất tối thiểu được đáp ứng, đồng thời người sản xuất nhận được mức thu nhập công bằng — từ đó họ mới có thể yên tâm theo đuổi các phương thức sản xuất bền vững.

Thứ hai, người tiêu dùng không chỉ là người mua, mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển sản phẩm. Thay vì sản xuất trước rồi mới đi tìm thị trường như các mô hình truyền thống, ở đây người tiêu dùng chủ động chia sẻ nhu cầu của mình với nhà sản xuất — họ cần gì, mong muốn gì — để sản phẩm được tạo ra thực sự phù hợp với đời sống.

Thứ ba, mối quan hệ này còn được củng cố thông qua cam kết dài hạn. Vào cuối mỗi năm, người tiêu dùng sẽ cùng nhà sản xuất thỏa thuận về sản lượng dự kiến cho năm tiếp theo. Điều này giúp nhà sản xuất có thể chủ động kế hoạch sản xuất, giảm rủi ro và đảm bảo đầu ra ổn định.

Q&A: Làm thế nào để kết nối nhà sản xuất và người tiêu dùng? Seikatsu kiểm định chất lượng ra sao?

Trong hệ thống của Seikatsu, mối quan hệ giữa người tiêu dùng và nhà sản xuất không dừng lại ở việc mua – bán, mà được nuôi dưỡng thông qua những gặp gỡ trực tiếp và thường xuyên. Chỉ riêng năm vừa rồi, đã có hơn 2.000 buổi gặp mặt giữa hai bên được tổ chức — những không gian để trò chuyện, trao đổi và hiểu nhau sâu hơn.

Đối với các sản phẩm nông nghiệp, sự kết nối này còn đi xa hơn. Nhiều thành viên của hợp tác xã — chính là người tiêu dùng — tham gia các chương trình tình nguyện tại nông trại. Họ đến sống và làm việc cùng người nông dân trong một khoảng thời gian, để trực tiếp trải nghiệm và hiểu rõ cách thực phẩm được tạo ra. Việc “đi thăm nhà sản xuất” không phải là một hoạt động hiếm hoi, mà là một phần tự nhiên trong cách hệ thống này vận hành.

Cô Ryoko Shimizu — điều phối viên quốc tế và nghiên cứu viên của Seikatsu — đã chia sẻ một câu chuyện thú vị. Một lần, cô dẫn một nhóm truyền thông đến gặp hai bác nông dân trong mạng lưới mà không báo trước. Dù không có sự chuẩn bị, hai bác vẫn có thể chia sẻ rất rõ ràng và mạch lạc về cách họ canh tác và các nguyên tắc sản xuất của Seikatsu. Điều này không phải ngẫu nhiên — mà đến từ việc họ đã quen với việc đón tiếp người tiêu dùng, trò chuyện và giải thích công việc của mình như một phần của đời sống thường ngày.

Từ đó, câu chuyện kiểm định chất lượng cũng được tiếp cận theo một cách rất khác.

Thay vì phụ thuộc vào các bên kiểm định thứ ba như trong các hệ thống phân phối thông thường, Seikatsu xây dựng một cơ chế kiểm định nội bộ — do chính các thành viên của mình thực hiện. Một nhóm người tiêu dùng sẽ cùng nhau chuẩn bị các câu hỏi, rồi trực tiếp đến thăm nơi sản xuất để quan sát, tìm hiểu và “kiểm chứng” quy trình.

Đây không chỉ là một chuyến đi tham quan, mà là một quá trình điều tra thực sự — nơi người tiêu dùng chủ động đảm bảo rằng sản phẩm được tạo ra đúng với những gì đã cam kết. Nếu có vấn đề phát sinh, họ sẽ trực tiếp trao đổi và yêu cầu nhà sản xuất điều chỉnh, cải thiện chất lượng hoặc quy trình.

Trong mô hình này, trách nhiệm không được “ủy thác” cho một bên thứ ba. Người tiêu dùng trở thành người chịu trách nhiệm cuối cùng cho chính thực phẩm mà họ sử dụng.

Q&A: Cơ sở xác định giá hợp lý giữa nhà sản xuất và người tiêu dùng là gì?

Cơ sở nền tảng nhất để định giá trong Seikatsu là chi phí sản xuất. Người tiêu dùng và nhà sản xuất thường xuyên gặp gỡ, trao đổi trực tiếp về cấu trúc chi phí này — từ chi phí đầu vào, sản xuất cho đến vận chuyển. Khi các chi phí này biến động, giá sản phẩm cuối cùng cũng sẽ được điều chỉnh tương ứng.

Tuy nhiên, giá không được quyết định một chiều. Nó là kết quả của quá trình đối thoại và thỏa thuận giữa hai bên.

Ví dụ, trong khoảng một năm gần đây, giá gạo tại Nhật Bản trên thị trường tăng cao. Các nông dân trong mạng lưới Seikatsu cũng mong muốn điều chỉnh giá bán để phản ánh chi phí thực tế. Nhưng nếu giá tăng quá mạnh, người tiêu dùng sẽ không thể tiếp cận được. Vì vậy, hai bên cùng ngồi lại với nhau — người tiêu dùng chấp nhận việc tăng giá, nhưng ở một mức hợp lý; còn nhà sản xuất cũng điều chỉnh để đảm bảo tính khả thi.

Cuối cùng, mức giá được hình thành không chỉ dựa trên chi phí, mà còn dựa trên sự cân bằng giữa hai yếu tố:

một bên là sự bền vững của sản xuất,

và một bên là khả năng tiếp cận của người tiêu dùng.

Q&A: Người sản xuất có chịu sự giám sát của cơ quan nhà nước không?

Các nhà sản xuất vẫn phải đáp ứng những yêu cầu và tiêu chuẩn cơ bản của nhà nước để có thể đưa sản phẩm ra thị trường. Tuy nhiên, trong hệ thống Seikatsu, Seikatsu có một bộ tiêu chuẩn riêng, và bất kỳ nhà sản xuất nào muốn tham gia vào mạng lưới đều phải cam kết tuân thủ những tiêu chí này. Thông thường, các tiêu chuẩn của Seikatsu khắt khe hơn so với quy định nhà nước — ví dụ như không sử dụng một số chất phụ gia hay các thành phần có thể gây hại trong thực phẩm.

Điều này phản ánh một cách tiếp cận khác: chất lượng không chỉ được đảm bảo bởi quy định bên ngoài, mà còn được định hình bởi giá trị và sự đồng thuận từ bên trong cộng đồng.

Q&A: Nếu nhà nông gặp thiên tai hoặc dịch bệnh thì hợp tác xã làm gì?

Đây không phải là một tình huống giả định — mà đã xảy ra nhiều lần trong thực tế.

Khi sản lượng bị ảnh hưởng bởi thiên tai hoặc dịch bệnh, nguồn cung không còn đủ để đáp ứng nhu cầu. Trong những trường hợp như vậy, hợp tác xã sẽ kêu gọi sự hỗ trợ từ chính người tiêu dùng. Các thành viên có thể đóng góp tài chính để giúp các nông hộ vượt qua giai đoạn khó khăn, duy trì khả năng sản xuất trong tương lai.

Đó không còn là quan hệ mua – bán, mà là một hình thức chia sẻ rủi ro.

Bên cạnh đó, Seikatsu cũng xây dựng tính linh hoạt trong hệ thống bằng cách hợp tác với nhiều nhà sản xuất ở các khu vực khác nhau.

Ví dụ, khi một trang trại nuôi gà tại tỉnh Saitama bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh và không thể cung cấp đủ trứng, hợp tác xã đã làm việc với một trang trại khác tại tỉnh Chiba để tăng sản lượng, bù đắp phần thiếu hụt.

Cùng một sản phẩm, nhưng được cung cấp bởi nhiều nguồn khác nhau — điều này giúp hệ thống không bị phụ thuộc vào một điểm duy nhất, và có khả năng thích ứng tốt hơn trước những biến động.

Q&A: Bạn có thể chia sẻ thêm về mảng chăm sóc của hợp tác xã không?

Theo quy định của Nhật Bản, các hợp tác xã tiêu dùng không được trực tiếp cung cấp các dịch vụ liên quan đến chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, Seikatsu đã tìm một cách tiếp cận khác để mở rộng vai trò của mình trong lĩnh vực này.

Ban đầu, họ thành lập các hội đồng nhân viên, và thông qua đó phát triển các mô hình chăm sóc như trung tâm dưỡng lão và nhà trẻ. Hợp tác xã cung cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị và hạ tầng cần thiết để các dịch vụ này có thể vận hành và phục vụ chính các thành viên của mình.

Bên cạnh đó, Seikatsu cũng thành lập một công ty hoạt động trong lĩnh vực an sinh xã hội. Thông qua công ty này, họ vận hành các viện dưỡng lão và trường mẫu giáo, với sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương.

Một ví dụ đáng chú ý là các viện dưỡng lão do Seikatsu vận hành. Trong nhiều cơ sở chăm sóc thông thường, các không gian như nhà vệ sinh hay phòng tắm thường được thiết kế dùng chung. Tuy nhiên, tại đây, với những người lớn tuổi — đặc biệt là những người gặp vấn đề về trí nhớ hoặc tâm lý — các không gian riêng được thiết kế để đảm bảo sự riêng tư và phẩm giá cá nhân.

Không dừng lại ở đó, thực phẩm trong các viện dưỡng lão cũng được cung cấp từ chính mạng lưới Seikatsu — đảm bảo chất lượng và sự lành tính trong từng bữa ăn.

Tương tự, các trường mẫu giáo trong hệ thống này — được hỗ trợ bởi chính phủ và vận hành trong các cơ sở của Seikatsu — cũng nuôi dưỡng trẻ em từ những điều rất cơ bản. Các em được ăn trưa bằng nguyên liệu từ mạng lưới hợp tác xã, được tiếp cận với thực phẩm lành mạnh ngay từ khi còn nhỏ.

Q&A: Mô hình tài chính của Seikatsu vận hành như thế nào, đặc biệt với các mảng như chăm sóc xã hội và năng lượng?

Về cơ bản, Seikatsu vận hành dựa trên mô hình thành viên — nơi mỗi người tham gia không chỉ là người tiêu dùng, mà còn là xã viên, tức là đồng sở hữu hợp tác xã.

Để trở thành thành viên, mỗi người cần góp một khoản vốn ban đầu thông qua việc mua cổ phần của hợp tác xã. Khoản góp này không mất đi — mà sẽ được hoàn lại khi họ rời khỏi HTX. Bên cạnh đó, các thành viên đóng một khoản phí duy trì khoảng 1.000 yên mỗi tháng (tương đương khoảng 120.000 VNĐ).

Ngoài ra, trong giá bán sản phẩm, Seikatsu có một phần chênh lệch nhỏ. Tuy nhiên, phần này không nhằm tối đa hóa lợi nhuận, mà được sử dụng để duy trì và vận hành hệ thống

‍