Nếp Mới #13: Xây Cộng Đồng Vui Lắm - Chuyện Từ Người Điều Phối Cộng Đồng Từng Đi Qua Hơn 140 Quốc Gia

Nếp Mới #13: Xây cộng đồng vui lắm

Tháng 04 vừa qua, Sự kiện Nếp Mới #13 đã được diễn ra, với sự tham gia của các thành viên cộng đồng, các khán giả ngoài cộng đồng đến dự thính. Pratul Jain là khách mời trong buổi chia sẻ lần này. Trọng tâm của buổi trò chuyện xoay quanh những triết lý xây dựng cộng đồng, những nguyên tắc và kinh nghiệm phát triển cộng đồng của Pratul. Không chỉ vậy, anh còn chia sẻ về những trải nghiệm sống, hành trình hiểu mình và hiểu về thế giới trong hơn 16 năm du hành khắp thế giới. 

Dưới đây là bài recap chi tiết buổi trò chuyện Nếp Mới #13 với những nội dung chính:

1. TỪ ĐỨA TRẺ TÒ MÒ ĐẾN MỘT DOANH NHÂN THÀNH ĐẠT: CON ĐƯỜNG DẪN ĐẾN CHUYẾN DU HÀNH THẾ GIỚI

2. PLACE OF POSSIBILITIES: NƠI HỖ TRỢ NHỮNG NGƯỜI LÀM VIỆC TỐT TỐT HƠN

2.1 Danh sách Sinh nghiệp

2.2 Triết lý làm việc của đội ngũ nòng cốt 

2.3 Làm gì để mang cộng đồng lại với nhau?

2.4 Kiến tạo không gian để việc tốt được nuôi dưỡng và thành hình như thế nào?

3. HỎI ĐÁP VỀ XÂY DỰNG CỘNG ĐỒNG

Câu 1: Điều gì giữ cho các cộng đồng thay thế được phát triển bền vững?

Câu 2: Khi xây dựng cộng đồng, những tư duy nào một người muốn xây dựng cộng đồng nên có?

—

1. TỪ ĐỨA TRẺ TÒ MÒ ĐẾN MỘT DOANH NHÂN THÀNH ĐẠT: CON ĐƯỜNG DẪN ĐẾN CHUYẾN DU HÀNH THẾ GIỚI

Tôi là một người hỏi nhiều, là đứa trẻ tò mò. Tôi không phải là kiểu người dễ dàng tin vào những gì được nghe. Nên Pratul chất vấn nhiều thứ trong hệ thống giáo dục và cách chúng ta bị lập trình.

Do đó trong suốt thời niên thiếu, anh Pratul đã bị học tận 9 lần. Và bản thân anh cũng đã kiện hệ thống giáo dục Ấn Độ ra Toà án Tối cao. Anh không thể hiểu tại sao học 5 7 môn học khác nhau lại giúp ta trở thành những công dân tốt cho xã hội và cộng đồng.

Sau cùng, anh nhận được học bổng và theo học ngành thiết kế thời trang ở New York tại Fashion Institute of Technology New York.

Dẫu vậy, những câu hỏi chưa được giải đáp về giáo dục và sự bất hợp lý của nó vẫn quanh quẩn trong anh, đặc biệt là những câu hỏi về định nghĩa của thành công, tiến bộ, hạnh phúc, phát triển. Quan trọng hơn đối với anh: làm thế nào ta biết được sự đủ đầy - và thế giới cứ liên tục rót vào đầu chúng ta ý tưởng về sự tích trữ càng nhiều càng tốt. Một câu hỏi quan trọng khác luôn theo anh: những người khác nhau ở những nền văn hoá khác nhau nhìn nhận cuộc sống như thế nào.

Do đó, năm 2011, Pratul quyết định bán hết toàn bộ tài sản, và quyên góp toàn bộ những gì anh có; chỉ mang theo một vài thứ cần thiết để chu du khắp thế giới, không tiền và không điện thoại. Thời điểm đó doanh nghiệp của Pratul đang rất phát triển và tiềm năng còn rất lớn. Nhưng điều quan trọng là anh muốn trải nghiệm và hiểu về thế giới. VÀ quan trọng hơn anh không muốn bản thân phải sống một cuộc theo định nghĩa thành công của người khác; nhất là khi tôi bị đóng khung vào cái nhãn dán gọi là “thành công” hay “ổn định”. 

Hành trình của anh bắt đầu với không tài sản, không điện thoại (anh không dùng điện thoại cho đến 6 năm sau). Anh khởi sự bắt cách “gõ cửa từng nhà” người lạ để xin chỗ tá túc, đổi lại anh có thể đóng góp bằng nhiều kĩ năng khác nhau mà anh có: tiếng Anh, nấu ăn, lau dọn, làm nông - bất cứ những gì anh có thể làm.

Tuy nhiên trong thời gian đầu, không ai đồng ý để anh ở lại trong nhà mình - một người đàn ông lạ hoắc, với cái đầu bù xù, rồi còn cả khuyên mũi nữa - một ngoại hình đủ để người ta từ chối ngay lập tức. Từ Mỹ, anh quay trở lại châu Á, và anh lựa chọn Ấn Độ là nơi anh dấn thân sâu hơn trong hành trình khám phá thế giới.

Ảnh ngủ ở mọi nơi có thể ngủ được, trên đường, ga tàu, bến xe buýt. Điều này tạo cơ hội để anh sống với người vô gia cư nhiều hơn. Chính những sự va chạm, dấn thân này đã dẫn đến những trải nghiệm tuyệt vời, đặc biệt là giúp Pratul hiểu rõ hơn về góc những của những người khác nhau trong xã hội. Mỗi người, tuỳ vào hoàn cảnh sống, có những góc nhìn khác nhau về cuộc đời. Do đó, anh rút ra một điều: không có một định nghĩ duy nhất cho bất cứ thứ gì. 

Những sự khác biệt rất riêng đó đã tạo nên những sự đa dạng trong cách mỗi người nhìn nhận tình yêu, cộng đồng, sự nghiệp, thành công, sự thuộc về. Những góc nhìn kia được định hình bởi những điều kiện sống, những người họ lớn lên cùng, quốc gia họ sinh sống, nền văn hoá họ được nuôi dưỡng. Những góc nhìn cuộc sống được hình thành dựa trên những yếu tố khác nhau đó. Cho nên, không bao giờ có chuyện có một câu trả lời đúng cho bất cứ thứ gì. Sự nhận thức trên đã thực sự khiến Pratul kinh ngạc, nhất là khi những cá nhân bị thúc ép bởi những ý tưởng, quan điểm từ xã hội - những thứ được xem là hay nhất, đúng nhất, phù hợp nhất.

Sự nhận thức về cuộc sống trên giúp Pratul hiểu rằng không có gì là đúng hoàn toàn cả. Ngay cả những giá trị đạo đức đôi lúc cũng không được hiểu là “phải như này mới là ngừoi có đạo đức”. 

Trong 14 năm tiếp theo sau khi bán hết tài sản, Pratul đã đi đến 7 lục địa khác nhau, bằng cách hitch hike, làm việc, trao đổi giá trị. TRong thời gian đó, anh làm đủ thứ công việc khác nhau: xây lều tuyết ở Na Uy, đi bộ trên con đường hành hương Camino tại Tây Ban Nha, làm việc với các bộ lạc ở vùng Amazon, tham gia các dự án bảo tồn tại Madagascar và Papua New Guinea, cho đến sinh sống cùng các cộng đồng khắp châu Âu, châu Phi và Đông Nam Á; cho đến trở thành người hướng dẫn nhảy dù mạo hiểm (skydiving), lặn biển, học làm nhà đất, nhà đá… 

Hành trình này cũng dẫn anh đến những cộng đồng thay thế tuyệt vời trên thế giới: như Auroville ở Ấn Độ - một cộng đồng vận hành không tiền, không tôn giáo, không chính phủ; Tamera ở Bồ Đào Nha - một cộng đồng kiểu mẫu tiên phong trong việc tạo ra một mô hình cộng đồng sống sự chủ và sống hoà hợp, hợp tác giữa con người và phi nhân với nhau; Findhorn ở Scotland - một làng sinh thái áp dụng những tri thức và tư duy tiến bộ nhất để thiết lập sự bền vững trong quá trình sống của con người; Damanhur ở Ý - một cộng đồng tâm linh tự cung tự cấp & là một phòng thí nghiệm sống hướng đến tương lai. Sự tiếp xúc thực tiễn với những cộng đồng thay thế này đã khiến anh mở mang tầm mắt, giúp anh có nhiều niềm cảm hứng hơn trong hành trình của mình; đặc biệt trong cách các cộng đồng trên vận hành và hiện thực hoá lý tưởng của họ.

Anh cũng làm việc với Liên Hợp Quốc trong hành trình của mình với vai trò người thiết kế chương trình. Nhờ vậy, anh có cơ duyên đi đến Syria, Afghanistan, Iraq - những vùng đất và quốc gia thuộc trung và tây á - những vùng đất ít được biết đến và thường bị hiểu lầm bởi công chúng.

Đối với Pratul, 14 năm sống trên những cung đường và sự xê dịch, sống với những nền văn hoá đa dạng, thấu hiểu những con người và cộng đồng khác nhau. Anh đã nhận ra một điều, dù là ai, sống ở đâu, hay xuất thế thế nào, một điểm chung mà anh khám phá ra là mọi người đều mong muốn sự thuộc về. Do đó, mọi người tìm kiếm một cộng đồng mà mình cảm thấy thuộc về.

Có một điều nực cười đó là một mặt chúng ta kiếm tìm một cộng đồng cho mình, nhưng chúng ta lại lún sâu vào chủ nghĩa cá nhân trong một hệ hình tư bản chủ nghĩa; với những tư duy như “đây là nhà tôi, đây là đồ vật của tôi”. Trong khi đó, trước đây chúng ta chia sẻ và kết nối với nhau rất sâu sắc. Hiện nay, chúng ta không chia sẻ nhiều nữa, cũng bớt đi những cuộc trò chuyện thân tình, rồi chúng ta còn phán xét lẫn nhau gay gắt, áp đặt những định kiến lên nhau. 

Đối với pratul, đây là một căn bệnh, và không phải là một chỉ dấu tốt cho bất cứ ai. Và đây là một căn bệnh toàn cầu. 

——

2. PLACE OF POSSIBILITIES: NƠI HỖ TRỢ NHỮNG NGƯỜI LÀM VIỆC TỐT TỐT HƠN

2.1 Danh sách Sinh nghiệp

Trong 14 năm xê dịch của mình, Pratul đã ghi lại danh sách những cá nhân đang góp sức mình để xây dựng một thế giới mới theo cách mình. Ví dụ, tôi lưu lại những người sống ở những cộng đồng thay thế và làm những công việc Sinh nghiệp (Alivelihood) khác nhau ở nhiều lĩnh vực đa dạng. Đó là những người xây dựng bằng vật liệu tự nhiên (natural building), nông nghiệp thuận tự nhiên hay permalculture, xây dựng cộng đồng, giáo dục thay thế. Đây là những người mà anh cho rằng họ chỉ muốn phụng sự thế giới, và tiền bạc hay danh tiếng, với mong muốn góp sức mình để kiến tạo một thế giới tốt đẹp hơn.

Khi Covid xảy ra, nhận thấy thế giới đang trở nên bấp bênh hơn bao giờ hết, và thấy cả thực trạng thiên nhiên đang bị phá hoại, cộng với việc anh nhận thấy rằng đây là thời điểm để mình trao trả lại cho cộng đồng những gì mình đã nhận được trong những tháng năm du hành thế giới. 

Anh bắt đầu gặp gỡ, kết nối với những người bạn trong “danh sách phụng sự thế giới” của mình. Cùng nhau, anh và những người bạn đó đã tạo nên Place of Possibilities - POP (Không gian của những khả thể). Ý tưởng đằng sau của sáng kiến này là hướng đến làm mạnh mẽ và sâu sắc hơn những tổ chức đang làm việc tốt trên thế giới. POP cho rằng có rất nhiều cá nhân, tổ chức, cộng đồng đang góp sức mình để tạo nên một thế giới tốt đẹp hơn; tuy nhiên có rất nhiều khoảng trống, và có nhiều ý tưởng, ý định tốt, nhiều ý tưởng thú vị, nhưng họ lại không biết cách thực thi và biến chúng thành những hành động thực tế. Có rất nhiều câu hỏi cần được trả lời: điều gì sẽ thực sự tạo giá trị, những hoạt động nào sẽ tạo ra kết quả, cách tiếp cận những người ta muốn tiếp cận, cách chia sẻ suy nghĩ và quan điểm tới những người ta muốn tiếp cận, hay làm thế nào để kiến tạo một cộng đồng thực sự và cùng chung sống với nhau. 

Trong thế giới thay thế chúng ta đang kiến tạo, sẽ khó khăn hơn nhiều để thực hiện những điều trên. 

Ở POP, không có một không gian vật lý nào được tạo ra. Và POP chủ trương hỗ trợ những á nhân, tổ chức và cộng đồng khác nhau để đối mặt với những thách thức, khó khăn, khoảng trống họ đang có. 

Hằng năm, danh sách công việc sinh nghiệp liên tục được mở rộng. Mỗi một cá nhân phù hợp, những ý tưởng thực tiễn, những thực hành sâu sắc, những sáng kiến cấp tiến POP gặp gỡ trên thế giới đều được tổng hợp ở đây.  

2.2 Triết lý làm việc của đội ngũ nòng cốt 

Đội ngũ vận hành của POP có 18 người - đây là những người Pratul đã gặp gỡ và kết nối trên hành trình của mình. Danh sách trên là một công cụ hữu ích trong công việc chính của POP. Bất cứ khi nào có người, tổ chức cần hỗ trợ, POP sẽ tìm kiếm những nguồn lực phù hợp trong danh sách trên để tạo ra những sự hỗ trợ cần thiết. Đó có thể là giúp họ có thêm ý tưởng, công cụ hay nguồn lực để xây dựng cộng đồng, thực thi ý tưởng hay thúc đẩy những gì họ đang làm hiệu quả hơn.

Từ người địa phương, các tổ chức hay chính phủ, hay quan chức chính phủ, miễn họ cần là POP sẵn sàng góp sức. Pratul chia sẻ rằng cũng có nhiều quan chức chính phủ - những người có trong tay nguồn lực và quyền lực muốn tạo ra những thay đổi sâu rộng trong cộng đồng. Bên cạnh đó, POP cũng hoạt động ở Bồ Đào Nha, Ba Lan, Ấn Độ ngay cả Zombabwe, Haiti, Kenya cũng là những nơi mà POP có mặt. 

Quan điểm của POP là họ không cần phải dung tên thương hiệu của họ để làm những việc tốt. Bất cứ ai cũng có thể sử dụng những kiến thức, công cụ, ý tưởng, nguồn lực mà POP có. Đây cũng là điều toàn bộ đội ngũ vận hành POP xác định rõ ràng với nhau. Điều thú vị là đội ngũ POP đều tin rẳng vai trò của họ là chia sẻ và lan toả điều tốt đẹp tới thế giới. Do đó điều quan trọng là những việc tốt được thực hiện và lan rộng. Càng nhiều người sử dụng những ý tưởng có giá trị, làm những việc tốt giống nhau, thì đó là điều mà POP rất hoan nghênh; và họ cũng không quan trọng liệu có ai ghi công cho họ hay không. Thậm chí mọi người cũng có thể lấy danh tiếng của POP để làm những việc họ cần làm.

Nhờ vậy, nhiều tổ chức, cộng đồng hay cơ quan chính phủ mong muốn làm việc cùng với đội ngũ POP. Điều này lại càng thuận tiện hơn trong việc làm việc với các cơ quan chính phủ. Vì POP chỉ mong muốn việc tốt, ý nghĩa được thực hiện, và sẵn sàng làm những công việc thực tiễn; còn cơ quan chính phủ có thể nhận đó là công lao của họ, và POP không cần ghi nhận những việc họ làm. 

2.3 Làm gì để mang cộng đồng lại với nhau?

Bên cạnh đó, POP cũng tập trung vào những sáng kiến dành cho người trẻ. Một trong những sáng kiến được anh Pratul chia sẻ tên là Bastar Project. Đây là dự án POP hợp tác với chính phủ địa phương - thuộc một bang ở Trung Ấn, nơi có rất nhiều cộng đồng dân tộc bản địa sống ở đó, nhiều nhóm trong đó sống ở trong những khu rừng ở Bihar, Chhattisgarh, Jhark, Odisa - những bang khác nhau thuộc Ấn Độ. 

Một hiện trạng diễn ra ở những khu vực này đó là rất nhiều doanh nghiệp đã vận động hành lang để di dời những cộng đồng dân tộc bản địa ở đây khỏi nơi sinh sống của họ. Và chính phủ cũng muốn di dời các cộng đồng này để họ có thể khai thác những nguồn tài nguyên sẵn có trên những mảnh đất này. Nó trực tiếp tạo ra nhiều vấn đề lớn cho những cộng đồng ở đây - vì cuộc sống của họ đã gắn với khu rừng, hạn chế tiếp xúc với xã hội hiện đại hàng trăm năm.

Tuy nhiên, cũng có những quan chức không muốn điều này diễn ra, nên họ đã hợp tác với POP để ngăn chặn điều này. POP cùng với một vài “quan chức tử tế”, làm việc với những người trẻ địa phương, đào tạo, trao quyền để người trẻ có thể phát triển nông nghiệp, du lịch, nghệ thuật, nghề thủ công truyền thống để phát triển sinh kế - những thứ giúp neo họ lại và đứng vững trước những tác động từ bên ngoài. 

‍

Pratul đây là một dự án rất có ý nghĩa, nhưng cũng không kém phần nhạy cảm vì tính chất chính trị của nó. Những dự án này đã giúp lấp đầy những khoảng trống giữa các cộng đồng khác nhau, nhất là thiết lập những mối liên hệ sâu sắc giữa các cá nhân, cộng đồng dân tộc bản địa khác nhau. Tiến trình giúp họ cảm thấy tự hào về văn hoá, không cảm thấy bị tụt hậu so với những cộng đồng khác; qua đó giúp họ chủ động trong công cuộc đấu tranh và bảo vệ của mình. 

Dần dà, những thay đổi tích cực bắt đầu xuất hiện: chính phủ bắt đầu xây dựng trường học, phát triển công nghiệp, tạo sinh kế, và chính phủ hiểu rằng việc phát triển phải đi liền với việc giữ văn hoá.

Một trong những vấn đề mà POP nhận ra đó là nhiều cộng đồng giống như đang sống trong những bong bóng khác nhau. Và có vẻ họ xa rời nhau. Cho nên POP chủ trương thúc đẩy sự kết nối, lan toả những ý tưởng, thực hành từ các cộng đồng thay thế như Aurovile, Làng Mai đến nhiều người hơn, và nói ngôn ngữ mà công chúng có thể hiểu được. Và điều quan trọng là giúp những ý tưởng trên trở nên dễ hiểu và mang tính chất vui vẻ, dễ tiếp cận. Đừng khiến chúng trở nên khó khăn. Ý tưởng là hãy thoát khỏi những cấu trúc sẵn có, khiến chúng linh hoạt, dễ thích nghi, và để những cộng đồng tự điều chỉnh những thực hành theo cách riêng của họ - nếu là người điều phối, điều tối kị là áp đặt hay đi theo họ quá sát sao.

Khi làm việc với các cộng đồng, hãy hạn chế làm hết tất cả mọi việc. Thay vì đó, mang tinh thần vui chơi, thoải mái khi thực hiện các dự án - đây là tiền đề để cộng đồng tiếp nhận chúng một cách dễ dàng.

Sau một thời gian đồng hành, các dự án đều được trao tay lại cho cộng đồng, và tự thân các cộng đồng vận hành chúng theo cách riêng của mình - và đôi lúc chúng không còn giống như ý tưởng ban đầu nữa. Nhưng đó mới là cách hiệu quả khi làm việc với cộng đồng - họ hoàn toàn tự do trong việc điều chỉnh, thay đổi các sáng kiến, dự án theo cách mình muốn.

Ví dụ POP từng vận hành một cửa hàng miễn phí ở Dhaban, một ngôi làng thuộc bng Rajasthan, Ấn Độ. Ý tưởng căn bản là bất cứ thứ gì bạn không cần nữa, mà vẫn còn dùng được thì có thể để lại ở cửa hàng, và bạn muốn gì có sẵn trong cửa hàng, cứ tự nhiên đến đó lấy. Tinh thần là không làm để từ thiện, không làm dành riêng cho người nghèo. Mà cửa hàng này dành cho tất cả mọi người. Cộng đồng có thể đến đây trao đổi quần áo, giày dép. 

Riêng cá nhân Pratul thì anh chưa bao giờ mua áo quần giày dép trong 16 năm vừa qua nhờ những sáng kiến đơn giản trên. “Thế giới này có rất nhiều nếu chúng ta bắt đầu san sẻ với người khác”, anh kết luận.

—

POP cũng làm việc với các nghệ nhân hoặc thợ làm nghề thủ công, đặc biệt là những nghề đang có nguy cơ biến mất. Dưới đây là video chia sẻ về dự án này, và sự kiện này được tổ chức ở Auroville - một cộng đồng đã vận hành 64 năm và ở đây có người sinh sống đến từ hơn 80 quốc gia khác nhau. Dự án này đã được các thành viên POP thực hiện trong hơn 7 năm qua. Mục đích là giúp mọi người nhận diện và hiểu hơn về những nghề thủ công có thể biến mất vì không còn nhiều người thực hành chúng nữa vì nhiều lí do khác nhau. Dự án hướng đến mang những người thợ thủ công đến để chia sẻ với người trẻ - và thường thì họ được yêu mến bởi những bạn trẻ có cơ hội đến gặp gỡ và học với chính những người thợ thủ công này. Hằng năm, tuỳ vào ngân sách và nguồn lực, những bạn trẻ từ 8 - 14 tuổi được mang đến Auroville để học hỏi, kết nối và thực hành những nghề thủ công này tại Auroville. Riêng năm 2025 có khoảng 250 - 300 bạn tham gia sự kiện này. 

Sự kiện này cũng quy tụ nhiều bạn nhỏ đến từ nhiều quốc gia, vùng miền và vùng văn hoá khác nhau để cùng học tập. Tinh thần của sự kiện là không có thứ bậc, không nhãn dán, không sắc tộc. Các bạn trẻ đến để kết nội, học tập và làm bạn cùng nhau.

——

2.4 Kiến tạo không gian để việc tốt được nuôi dưỡng và thành hình như thế nào?

Pratul cũng nhận thấy rất nhiều người muốn làm việc tốt, nhưng họ thiếu không gian, môi trường, tần số hay “vibe” để họ có thể dùng những kĩ năng của bản thân, đóng góp hay chia sẻ điều gì đó giá trị. Cho nên nếu chúng ta tạo được những không gian lành tính đó, mọi người sẽ dễ đến, tận hưởng, đóng góp và trao tặng những gì họ có.

Ở POP, trong bất cứ khi nào có dự án, ý tưởng cần thực thi, chúng tôi không tuyển nhân viên. Thay vào đó, chúng tôi lại sử dụng danh sách sinh nghiệp với dữ liệu của khoảng 870 cá nhân, tổ chức, cộng đồng thay thế trên thế giới, đến từ 18 lĩnh vực khác nhau, như luật, kế toán, nông nghiệp, dự án người trẻ, làm việc với chính phủ… chính từ những nguồn tài nguyên này, bất cứ khi nào cần nguồn lực, chúng tôi lại xem xét những nhu cầu và công việc cần thực thi; sắp xếp, lựa chọn những người trong danh sách có những kĩ năng, thời gian phù hợp, và kết nối với họ. Tất cả những người tham gia dự án đều là tình nguyện viên, và họ làm với tinh thần phụng sự, động lực tự thân, không ai phải thúc ép họ cả. Do đó, họ làm việc và cống hiến với 100% những gì họ có, miễn là họ thấy dự án phù hợp và mong muốn đóng góp. POP cũng hoạt động dựa trên tinh thần ngang hàng, không có thứ bậc, và làm việc với sự chú tâm, đam mê của mình. 

Nói tóm lại, POP hướng đến tạo một môi trường phù hợp và thực hiện những sáng kiến theo cách vui vẻ và hấp dẫn, mang tinh bao hàm để không ai cảm thấy bị bỏ lại. Theo Pratul, tinh thần và ý định khởi thuỷ khi làm bất cứ dự án hay sáng kiến nào là điều quan trọng nhất, chứ không phải toàn bộ cấu trúc và cách tổ chức của nó. Chỉ khi đó, công việc mới được tiến hành trơn tru, và đội ngũ đều đứng trên một tầm hình và định hướng chung. Sau đó, những việc khác sẽ được thu xếp thoả đáng dựa vào ý định chung đó. 

Một điều quan trọng khác được anh Pratul nhấn mạnh, khi thực hiện bất cứ dự án nào mới, thì những gì được trao đổi phải được thể hiện dứoi dạng để xuất. Để nếu thấy phù hợp, thành viên có thể tiếp nhận, còn nếu không, họ hoàn toàn có thể từ chối. Trong quá trình làm việc, thành viên tự chủ động trong công việc, do đó cũng không có nhiều áp lực trong đội nhóm. Các dự án cũng được lên kế hoạch kĩ lưỡng, với nhiều lớp quản trị rủi ro (Back up) cho từng công việc. Cho nên các dự án được vận hành khá trơn tru.

Anh Pratul chia sẻ về một thành viên và là một tình nguyện viên nhiệt thành của POP. Anh có một người bạn lớn tuổi, năm nay 86 tuổi, tên Johnny, và Johnny luôn là người tích cực tham gia đầu tiên trong hầu hết các dự án POP khởi xướng. Đối với các thành viên, làm việc với nhau giống như một sự ăn mừng vậy. Và POP đã kiến tạo nên một văn hoá làm việc từ động lực tự thân, đam mê, mong muốn cống hiến; và tạo môi trường để không nuôi dưỡng cảm giác tội lỗi hay cạnh tranh.

Một quan sát Pratul chia sẻ là trong nhiều tổ chức, việc so sánh lẫn nhau như “tôi làm nhiều hơn người này, người kia không làm gì nhiều” sẽ dễ tạo ra cảm giác tội lỗi, cạnh tranh trong đội nhóm.

Do đó, ở POP, động lực tự thân, niềm đam mê và mong muốn đóng góp là những điều được ưu tiên. Bên cạnh đó, POP trân trọng công sức của từng người, không tạo môi trường khiến thành viên cảm thấy “mình không đủ giỏi”. Thay vào đó, POP chủ trương mang sự chơi đùa vào công việc. Đây là nền tảng để tạo nên một đội ngũ hạnh phúc, điều này tạo ra một “không gian dễ thương” (nice zone), để mọi người chấp nhận sự khác biệt, tận hưởng và “ăn mừng” cùng nhau khi làm việc.

3. HỎI ĐÁP VỀ XÂY DỰNG CỘNG ĐỒNG

Câu 1: Điều gì giữ cho các cộng đồng thay thế được phát triển bền vững?

Có hai dạng cộng đồng tồn tại: những cộng đồng mới được thành lập, và những cộng đồng bản địa đã sinh sống hàng thế hệ.

Có một nghiên cứu mà Pratul đã đọc qua, nội dung nghiên cứu đó chỉ ra rằng khoảng 80-84% các cộng đồng sẽ sụp đổ trong vòng 2 năm đầu. Do đó, không dễ dàng để các cộng đồng thay thế nói chung hay những cộng đồng sinh thái tồn tại được dài lâu.

Riêng với những cộng đồng bản địa, các bộ lạc, họ đã sống, gắn kết sâu sắc với mảnh đất mà họ sống nương tựa vào, họ cùng nhau chung sống. Hãy học hỏi từ những cách thức tổ chức, ý tưởng và tinh thần từ các cộng đồng bản địa này. Và tìm cách áp dụng vào việc phát triển cộng đồng nơi bạn sống.

Chúng tôi cũng có kinh nghiệm và bài học liên quan đến chuyện này, đặc biệt khi chúng tôi quan sát các cộng đồng như Auroville và các cộng đồng thay thế khác, bất cứ khi nào có sự tồn tại của thứ bậc (hierarchy) hay khi có sự chia rẽ nội bộ (ví dụ ở Auroville thì có nhóm mong muốn theo lời dạy của The Mother - người sáng lập, có nhóm lại muốn đổi mới) thì rất dễ để cộng đồng sụp đổ. Theo Pratul, việc tạo ra một vài điều để rập khuôn và tuân theo sẽ dễ sinh ra những hội kín (cult); một điều nữa, việc có quá nhiều trách nhiệm, cấu trúc và bị trói buộc vào những vai trò cũng sẽ khiến cộng đồng dễ sụp đổ hơn và sụp đổ nhanh hơn.

Trong khi đó, nếu mỗi người trong cộng đồng giữ cho mình một sự chủ động, mọi người vẫn làm những chuyện riêng của mình; nhưng khi cần thực hiện một hoạt động chung, công việc chung thì mọi người tề tựu lại và góp sức cùng nhau, cộng với yếu tố vui đùa trong đó nữa, thì những cộng đồng này sẽ tồn tại được lâu dài và bền vững hơn. Tức là cái chung, và cái riêng phải song hành với nhau.

Với Auroville, đây là một cộng đồng đã tồn tại 64 năm. Họ đã phát triển cộng đồng mình thông qua nhiều công việc chung để kết nối với nhau: họ xây dựng mọi thứ từ đất bạc màu thoái hoá, họ cải tạo đất, tái lập rừng, kiến tạo nên lối sống riêng cùng nhau. Nhờ vậy, họ đã tạo dựng được một cộng đồng khá vững. 

Tuy nhiên, bản thân Auroville lại gặp vấn đề về tài chính và thiếu sự hiện diện của người trẻ. Họ không đủ nguồn lực tài chính để hỗ trợ tình nguyện viên cũng như người trẻ. Do đó độ tuổi trung bình ở Auroville là 54.

Đối với các cộng đồng truyền thống như những bộ lạc hay dân dộc bản địa, họ kết nối sâu sắc với mảnh đất họ lớn lên, và họ không sống phụ thuộc vào tiền; họ sống dựa vào những nguồn lực khác nhau và món quà từ tự nhiên. Các cộng đồng này tồn tại lâu hơn và bền vững hơn so với các cộng đồng kiểu mới. 

Câu 2: Khi xây dựng cộng đồng, những tư duy nào một người muốn xây dựng cộng đồng nên có?

Người lãnh đạo hoặc người khởi xướng cần hiểu rằng, họ cần phải biết nhu cầu của cộng đồng mà họ muốn xây dựng, thay vì chỉ quan tâm đến việc bạn muốn trao cho họ cái gì.

Ở POP, chúng tôi nhiều lần muốn xây dựng các cộng đồng khác nhau, và chúng tôi bị mắc kẹt bởi những ý tưởng do chúng tôi nghĩ ra. Đó là bởi vì chúng tôi không thực sự hiểu người địa phương cần gì. Chúng tôi đã học ra bài học của riêng mình. 

Để xây dựng cộng đồng, điều đầu tiên là chúng tôi dành thời gian với cộng đồng; và không ngay lập tức phát triển dự án trong thời gian đầu tiếp cận với cộng đồng. Điều trước tiên chúng tôi cần phải hiểu là người dân ở đó có phong tục tập quán gì, những năng lực, tri thức mà họ sở hữu là gì, địa lý và sinh thái ở địa phương ra sao, tính cách những người chúng tôi muốn làm việc cùng ra sao. Khi đã hiểu được những điều cơ bản trên, tiếp cận và làm việc với cộng đồng sẽ dễ dàng hơn nhiều. 

Điều cốt lõi tôi muốn nhấn mạnh ở đây: đừng ngay lập tức hành động. Chúng ta cần dành thời gian với mọi người, kết nối và thấu hiểu lẫn nhau, nắm được những thế mạnh, điểm yếu của cộng đồng - những yếu điểm họ cần hỗ trợ.

Trong năm đầu chúng tôi đến Bir, thuộc bang Himachal Pradesh, Ấn Độ, chúng tôi chỉ làm duy nhất một việc: kết nối và xây dựng mối quan hệ với cộng đồng. Trong hơn 1 năm rưỡi, chúng tôi không chủ đích phát triển dự án, mà tìm cách hiểu hơn về địa phương: từ người nông dân cho đến người trẻ - quan sát những nhu cầu thực sự, điều gì đang diễn ra trong cộng đồng… 

Ví dụ, chúng tôi cố gắng tìm hiểu tại sao người nông dân lại sử dụng hoá chất thay vì làm nông nghiệp thuận tự nhiên. Tại sao người trẻ lại di cư lên thành phố thay vì ở lại làng quê, họ đang cần gì, họ đang cảm thấy như thế nào. Phụ nữ đóng vai trò gì trong cộng đồng, họ cảm thấy như thế nào. Chúng tôi cũng khảo sát và tìm hiểu các tổ chức đang hoạt động ở địa phương, đặc biệt những tổ chức đang làm các công việc có giá trị cho địa phương, nhờ thế chúng tôi mới biết đến Viện Lộc Uyển (Deer Park Institude) ở đấy. Không những thế, chúng tôi phải tìm hiểu tính khí, phong tục tập quán người dân ở đây, những sinh kế họ đang có. 

Từ đó, chúng tôi mới khởi xướng các dự án dựa trên những thực tế và dữ liệu nóng mà chúng tôi có được; để những gì chúng tôi làm thực sự hỗ trợ được cộng đồng ở đó, đúng những gì họ cần. Chúng tôi không tiếp cận theo cách truyền thống: đến một nơi chúng tôi nghĩ họ cần dự án, rồi làm những gì chúng tôi cho là phù hợp.

Bất cứ khi nào bạn xây dựng cộng đồng, hãy chắc rằng bạn bao gồm cộng đồng trong những gì mình làm, dành thời gian để hiểu những điều họ thật sự cần, dành thời gian để phát triển mối quan hệ cùng nhau.

Bên cạnh đó, chúng tôi là những người tin tưởng hoàn toàn vào nguồn vốn cộng đồng (social captital). Điều thứ mà tôi không hiểu được trong xã hội ngày nay là tại sao mọi người lại xem trọng quá mức về tài chính; và lại quên đi những nguồn vốn đa dạng khác trong cộng đồng: những kĩ năng, tri thức, hiểu biết, kinh nghiệm, các mối quan hệ bạn có trong cộng đồng hay những khoảnh khắc bạn đồng hành cùng cộng đồng khi họ đang buồn hay ăn mừng một điều gì đó. Điều tôi muốn nhấn mạnh là cách bạn hiện diện cùng họ, đi cùng với họ, bên cạnh họ. Nếu bạn quan tâm đến những điều trên, tôi cho rằng mọi thứ rồi sẽ diễn ra một cách tự nhiên.

Nếu bạn thực sự hiểu những người xung quanh mình, những tổ chức đang phụng sự xã hội; và nghĩ cho cái chung

Nhiều người hay muốn xây dựng điều gì đó “của riêng tôi”. Đối với tôi “của riêng tôi” là vấn đề lớn: tôi muốn có yoga studio riêng, làm việc của tôi. Nhưng tôi cho rằng mọi thứ sẽ dễ dàng và giàu có hơn nhiều nếu chúng ta có thể chia sẻ nguồn lực với người khác. Khi đến Bir, và nhận thấy Deer Park Institude đang làm những công việc tuyệt vời, chúng tôi chỉ cần làm thêm dự án với họ, hỗ trợ họ thêm khi cần thiết; thay vì xây dựng một thứ khác từ đầu. 

Tóm lại, để xây dựng cộng đồng, tôi nghĩ cần có: sự bao hàm, sự thấu hiểu và tạo một không gian để mọi người kết nối sâu sắc với nhau. Làm được như thế, mọi thứ sẽ đâu vào đấy thôi!

Tôi cũng muốn chia sẻ thêm là vào tháng 5 tới, POP sẽ tổ chức một lễ hội thật lớn dành cho người trẻ. 300 người trẻ từ khắp nơi sẽ đến Bir tham dự lễ hội. Và cả ngôi làng đều sẵn sàng  để chào đón các bạn trẻ. Mọi người đều muốn đóng góp sức mình trong lễ hội này. Đội ngũ tổ chức của chúng tôi cũng sẵn sàng rồi. Có thể thấy, không chỉ đội ngũ nòng cốt POP đang  tổ chức lễ hội, mà toàn bộ ngôi làng đều tham gia cùng. Chúng tôi có thể mời gọi sự tham gia của cộng đồng vì chúng tôi có thể tạo ra sự thấu lẫn nhau. Từ nông dân cho đến người trẻ địa phương đều tham dự tổ chức cùng chúng tôi. Với tôi đây là một sự kiện rất có ý nghĩa. 

‍