Nếp Mới #17: Câu chuyện về Journey of the Senses - Khi những người yếu thế tạo giá trị trong một hệ sinh thái kinh doanh tạo tác động

Nếp Mới #17: Câu chuyện về Journey of the Senses - Khi những người yếu thế tạo giá trị trong một hệ sinh thái kinh doanh tạo tác động

​KHI NGƯỜI KHÔNG NHÌN THẤY TRỞ THÀNH NGƯỜI DẪN ĐƯỜNG

​Hãy tưởng tượng bạn bước vào một căn phòng hoàn toàn tối. Không còn ánh sáng để nhận biết người đang ngồi cạnh mình. Bạn cố gắng dùng bữa trong sự lóng ngóng. Bạn không biết chén dĩa nằm ở đâu, món ăn trông như thế nào. Bỗng nhiên, đôi mắt của bạn không phát huy được năng lực của nó nữa. Để có thể tiếp tục bữa ăn, bạn cần sự hướng dẫn và hỗ trợ từ người khác. Đó là những người khiếm thị, người đã vốn dĩ quen với bóng tối từ rất lâu rồi. Và ngạc nhiên chưa! Họ thao tác, hướng dẫn, kể chuyện như thể căn phòng tối trở nên sáng đối với họ.

​Bạn cũng bắt đầu nhận ra một điều khá bất ngờ: có thể chúng ta không giỏi nhận diện thức ăn bằng vị giác như mình vẫn tưởng. Một món ăn quen thuộc có thể trở nên khó nhận biết khi không nhìn thấy nó. Những âm thanh rất nhỏ trở nên rõ ràng hơn. Những chuyển động mà bình thường chúng ta không chú ý lại trở thành những tín hiệu quan trọng. Và có lẽ, trải nghiệm ấy khiến chúng ta khiêm nhường hơn trước những giới hạn của chính mình.

​Và có lẽ, từ sự khiêm nhường ấy, chúng ta cũng có thể trở nên bao dung hơn với những con người khác mình. Bởi khi chính mình trải nghiệm cảm giác “không biết phải làm gì”, chúng ta bắt đầu hiểu rằng một người không làm được điều gì đó theo cách của mình không có nghĩa là họ không có năng lực. Có thể họ chỉ đang ở trong một môi trường không phù hợp với cách họ cảm nhận và tương tác với thế giới.

​Cách tổ chức này khiến ta phải tự hỏi: Khuyết tật thực sự nằm ở một con người, hay nằm trong cách môi trường và xã hội được thiết kế?

​Đó là những trải nghiệm thực khách sẽ có khi dùng bữa tại Noir.Dining in the Dark, nhà hàng được Vũ Anh Tú và Germ Doornbos thành lập tại Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2014. Tại Noir, khách dùng bữa trong bóng tối hoàn toàn, còn những nhân viên khiếm thị chịu trách nhiệm hướng dẫn và phục vụ họ. Trong một không gian được thiết kế khác đi, người thường bị xã hội nhìn nhận là “khuyết tật” lại trở thành người thông thạo nhất, tự tin nhất và có khả năng chăm sóc người khác.

​KHUYẾT TẬT: MỘT KHIẾM KHUYẾT CÁ NHÂN HAY MỘT VẤN ĐỀ CỦA THIẾT KẾ?

​Trong nhiều chính sách và thực hành y tế–xã hội trước đây, khuyết tật thường được tiếp cận chủ yếu qua mô hình y khoa (medical model of disability). Mô hình này xem khuyết tật là vấn đề nằm chủ yếu ở cá nhân, bắt nguồn từ bệnh tật, chấn thương hoặc tình trạng cơ thể; vì vậy, giải pháp thường tập trung vào điều trị, phục hồi chức năng hoặc giúp cá nhân thích nghi tốt hơn với môi trường hiện có.

​Bên cạnh đó, một cách nhìn khác lại đặt người khuyết tật vào vị trí của những người kém may mắn cần được thương cảm và giúp đỡ. Từ đây xuất hiện nhiều hoạt động từ thiện có thiện ý, nhưng người khuyết tật thường vẫn chỉ là người thụ hưởng, thay vì người lao động có chuyên môn, người kiến tạo giá trị hay người tham gia ra quyết định.

​Trong vài thập niên gần đây, mô hình xã hội về khuyết tật (social model of disability) đã mở ra một cách nhìn khác. Cách nhìn này không phủ nhận những khác biệt hoặc suy giảm về thể chất, tinh thần và giác quan. Tuy nhiên, nó cho rằng mức độ một người bị hạn chế còn được tạo ra bởi những rào cản trong môi trường sống: cầu thang không có đường dốc, thông tin không có các định dạng tiếp cận khác, định kiến của nhà tuyển dụng, phương pháp đào tạo chỉ phù hợp với một nhóm người, hay những quy trình làm việc được xây dựng quanh hình dung về một con người “bình thường”.

​Do đó, thay vì tập trung vào những khiếm khuyết, hạn chế của một người, chúng ta cần đặt câu hỏi “Làm thế nào để tạo ra một môi trường để một người có thể tham gia, phát huy năng lực và tạo giá trị?”. Thay vì buộc tất cả mọi người thích nghi với một cấu trúc có sẵn, chúng ta cần xem xét lại và tái thiết kế chính cấu trúc ấy nếu chúng đang lề hoá những nhóm người khác.

​KHỞI NGHIỆP XÃ HỘI: KHI TÁC ĐỘNG XÃ HỘI NẰM TRONG CHÍNH MÔ HÌNH KINH DOANH

​Tư duy trên chính là những nền tảng của Noir. Noir đã thay đổi chính cấu trúc của trải nghiệm: khi bóng tối trở thành môi trường làm việc; khả năng định hướng, ghi nhớ không gian và sử dụng các giác quan khác trở thành năng lực nghề nghiệp; còn người khiếm thị đảm nhận vị trí trực tiếp tương tác, chăm sóc và dẫn dắt khách hàng.

​Đây là sự khác biệt giữa việc tạo một chỗ trống cho người khác biệt trong hệ thống cũ và việc tái thiết kế hệ thống từ chính sự khác biệt ấy.

​Từ Noir, hai nhà sáng lập tiếp tục phát triển Journey of the Senses (Hành trình các giác quan) như một hệ sinh thái doanh nghiệp tạo tác động trong ngành nhà hàng và dịch vụ. Blanc tạo ra một trải nghiệm nơi thực khách gọi món và giao tiếp với đội ngũ nhân viên khiếm thính thông qua ngôn ngữ ký hiệu. Là Hoa kết hợp nghệ thuật cắm hoa với những thông điệp được thể hiện bằng ngôn ngữ ký hiệu. Noir. Spa phát triển dịch vụ với các kỹ thuật viên khiếm thị. Các mô hình như Đu Đủ Xanh và Cà Phê in the Dark tiếp tục mở rộng hệ sinh thái trải nghiệm và việc làm bao trùm.

​Trong các mô hình ấy, người khuyết tật không đứng bên ngoài hoạt động kinh doanh như những người nhận hỗ trợ. Họ sử dụng chính những năng lực riêng biệt của mình để tạo ra giá trị cho khách hàng.

​Journey of the Senses từng diễn giải PWD không chỉ là Persons with Disabilities (những người với những khiếm khuyết) mà còn là Persons with Different Abilities - những người có khả năng khác. Cách gọi này thể hiện một cái nhìn toàn vẹn hơn về một người: có những điểm họ có thể chưa hoàn hảo, nhưng họ cũng sở hữu những năng lực rất riêng biệt không ai có.

​Tuy vậy, nó cũng mở ra một câu hỏi cần được thảo luận: làm sao để trân trọng những khả năng khác biệt mà không “bình thường hóa” những khiếm khuyết, phủ nhận những khó khăn có thật, hay đặt lên một người áp lực phải sở hữu một “năng lực đặc biệt” để được công nhận? Tức là làm thế nào để cân bằng những yếu tố trên?

​TỪ MỘT DOANH NGHIỆP TẠO TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC TÁI HÌNH DUNG TỔ CHỨC

​Ở bất cứ đâu, chúng ta đều đang mang trong mình một định nghĩa về cái chuẩn: một người có thể nhìn, nghe, đọc, nói, di chuyển, học và làm việc theo cùng một cách; có thể theo kịp một nhịp độ chung; sẵn sàng thể hiện bản thân theo những quy tắc chung; có những phong tục tập quán chung; tin theo những niềm tin chung… Những người không khớp với hình dung ấy thường bị xem là thiếu năng lực (thậm chí bị dán nhãn kém cỏi, vô dụng), không hoà đồng hoặc không phù hợp với văn hóa tổ chức.

​Nhưng năng lực không phải một thuộc tính hoàn toàn cố định nằm bên trong cá nhân. Nó hình thành trong mối quan hệ giữa con người với môi trường, công cụ, công việc và những người xung quanh. Một người có thể bị xem là “không có khả năng” trong một hệ thống/ công việc/ môi trường, nhưng lại phát triển rực rỡ hay trở thành người dẫn đường trong một môi trường khác/ thiết kế tổ chức khác đi.

​Vì vậy, một tổ chức trân trọng sự khác biệt không chỉ hỏi làm thế nào để giúp những người khác biệt hòa nhập. Nó còn phải hỏi sự hiện diện của họ có thể giúp tổ chức nhìn thấy những giới hạn của chính mình, mở ra những cách giao tiếp mới, những phương thức làm việc mới và những giá trị mà trước đây tổ chức chưa biết cách nhận ra hay không. Để sau cùng, sự bao hàm không nằm ở thể lí, mà còn về quan điểm, góc nhìn, văn hoá, khả năng… trong một thế giới rất đa dạng. Hành trình của Journey of the Senses là một lời mời phản tư để cùng nhau hướng đến một thế giới công bằng, bao hàm và hạnh phúc cho tất cả mọi người.

​NẾP MỚI THÁNG NÀY: ĐỐI THOẠI CÙNG GERM DOORNBOS

​Trong số Nếp Mới tháng này, chúng ta sẽ gặp gỡ anh Germ Doornbos, đồng sáng lập Journey of the Senses và Noir. Dining in the Dark, để cùng tìm hiểu hành trình hơn mười năm xây dựng một doanh nghiệp tạo tác động từ những khả năng khác biệt.

​Cuộc đối thoại sẽ không chỉ dừng lại ở câu chuyện hình thành một nhà hàng đặc biệt. Chúng ta sẽ cùng lắng nghe anh Germ chia sẻ thêm về những câu hỏi:

• ​Hành trình khởi nghiệp tạo tác động của Germ tại Việt Nam.
• ​Câu chuyện ra đời và phát triển của Journey of the Senses.
• ​Một đội ngũ với nhiều cách cảm nhận và giao tiếp khác nhau phối hợp, xử lý xung đột và ra quyết định ra sao?
• ​Người khuyết tật tham gia như thế nào vào quá trình phát triển sản phẩm, đào tạo, lãnh đạo và quản trị tổ chức?
• ​Anh đã đối diện với mục tiêu xã hội và áp lực kinh doanh như thế nào?

​THÔNG TIN VỀ BUỔI NẾP MỚI #17

​Thời gian: 19h30 ngày 25/08/2026
​Hình thức: Zoom
​Ngôn ngữ: Tiếng Anh (có phiên dịch tiếng Việt)
​[Sự kiện dành riêng cho Hội viên Vcil Community]

​GIỚI THIỆU KHÁCH MỜI

​Germ Doornbos là doanh nhân xã hội người Hà Lan, chuyên gia trong lĩnh vực nhà hàng - khách sạn và đồng sáng lập Journey of the Senses cùng Vũ Anh Tú.

​Năm 2014, hai người thành lập Noir. Dining in the Dark tại Thành phố Hồ Chí Minh, tạo nên một trải nghiệm ẩm thực trong bóng tối hoàn toàn được dẫn dắt bởi đội ngũ nhân viên khiếm thị. Từ Noir, họ tiếp tục phát triển các mô hình dịch vụ như Blanc, Là Hoa, Noir. Spa, Đu Đủ Xanh và Cà Phê in the Dark, từng bước hình thành một hệ sinh thái doanh nghiệp tạo tác động với sự tham gia của người khiếm thị, người khiếm thính và các nhóm đa dạng khác.

​Năm 2020, Germ Doornbos và Journey of the Senses được ghi nhận tại Asia Pacific Social Innovation Partnership Award trong lĩnh vực kinh doanh bao hàm (inclusive business).

​Thông qua kinh nghiệm thiết kế trải nghiệm, đào tạo và vận hành đội ngũ đa dạng, Germ theo đuổi một câu hỏi xuyên suốt: làm thế nào doanh nghiệp có thể nhận ra những năng lực thường bị xã hội bỏ qua, đưa chúng vào trung tâm của quá trình tạo ra giá trị và góp phần thay đổi cách chúng ta nhìn nhận lẫn nhau?

​VỀ NẾP MỚI

​Lấy cảm hứng từ chữ “Nếp” trong tiếng Việt - biểu thị những khuôn mẫu vốn có của văn hóa, thói quen và đời sống thường nhật - Vcil Community khởi xướng Nếp Mới để tạo ra một không gian nuôi dưỡng những cách sống mới: ưu tiên hạnh phúc bền vững và tái tạo của cải đích thực.

​Mỗi tháng, các thành viên cộng đồng sẽ cùng đi sâu vào một chủ đề khác nhau. Nếp Mới mời các học giả, chuyên gia và những người thực hành chia sẻ hiểu biết và kinh nghiệm về những vấn đề thiết yếu, có liên quan đến đời sống. Người tham gia có cơ hội đối thoại, làm sâu sắc thêm hiểu biết, tìm hướng giải quyết cho những vấn đề cá nhân và tập thể, hoặc bắt đầu những công việc có ý nghĩa.

​THÔNG TIN LIÊN LẠC:

​- Email: vcil.group@gmail.com

​- Hotline/Zalo: 0836 243 541 (Huy) · 0918 580 257 (Trinh)