Bạn đang sử dụng giao diện hội viên.
Đăng xuất giao diện hội viên →
← Bản tinThông tin dưới đây chỉ dành riêng cho Hội viên Vcil
Để đảm bảo quyền lợi của bạn cũng như cộng đồng Hội viên Vcil, mong bạn đừng chia sẻ thông tin này nhé!
Trong xã hội, chúng ta thường nói về người khuyết tật bằng những từ như “yếu thế”, “cần được hỗ trợ” hay “cần được bảo vệ”. Những chương trình thiện nguyện, hoạt động hỗ trợ và chính sách an sinh vì thế thường được xây dựng với mong muốn giúp họ có một cuộc sống tốt hơn. Nhưng nếu chúng ta thử đặt một câu hỏi khác: Điều gì sẽ xảy ra nếu người khuyết tật không chỉ là những người nhận sự hỗ trợ, mà trở thành những người trực tiếp tạo ra giá trị?
Một công việc có thể mang lại điều gì ngoài thu nhập? Một môi trường làm việc có thể thay đổi cách chúng ta nhìn nhận về một con người như thế nào? Và liệu một doanh nghiệp có thể vừa tạo ra lợi nhuận, vừa tạo ra những thay đổi tích cực trong cách xã hội nhìn về những người vốn thường bị đặt ở bên lề?
Đó cũng là những câu hỏi được gợi mở từ câu chuyện của Journey of The Senses – một hệ sinh thái các nhà hàng và dịch vụ sáng tạo tại Sài Gòn, nơi người khuyết tật không chỉ được tạo cơ hội việc làm mà còn trực tiếp đứng ở tuyến đầu, làm việc và tương tác với khách hàng. Thay vì bắt đầu bằng câu hỏi “Người khuyết tật không thể làm gì?”, Journey of The Senses đặt ra một câu hỏi khác: “Họ có thể làm gì, và chúng ta có thể tạo ra môi trường như thế nào để những năng lực ấy được phát huy?”
Nếp Mới #17 cùng khám phá câu chuyện này để nhìn lại một cách khác về doanh nghiệp tạo tác động xã hội: nơi sự khác biệt không nhất thiết là một hạn chế, mà có thể trở thành một năng lực; nơi công việc không chỉ tạo ra thu nhập, mà còn mở ra phẩm giá, sự tự chủ và những kết nối giữa con người với con người.
Journey of The Senses là một hệ sinh thái gồm các nhà hàng và dịch vụ sáng tạo tại Sài Gòn, được xây dựng với một mục tiêu xã hội rõ ràng: tạo ra những cơ hội việc làm có ý nghĩa cho người khuyết tật, đồng thời góp phần thay đổi cách xã hội nhìn nhận về họ.
Anh Germ, founder của Journey of The Senses, chia sẻ rằng người khuyết tật tại Việt Nam vẫn phải đối mặt với nhiều rào cản như nhận thức xã hội còn hạn chế, sự kỳ thị và thiếu hỗ trợ, dẫn đến tỷ lệ thất nghiệp cao. Theo chia sẻ của anh, khoảng 90% người mù và khiếm thị và khoảng 65% người điếc, khiếm thính đang thất nghiệp. Có nhiều sáng kiến xã hội đang tìm cách hỗ trợ người khuyết tật, nhưng rất ít doanh nghiệp sẵn sàng đưa họ ra tuyến đầu, trực tiếp làm việc và tương tác với khách hàng.
Journey of The Senses lựa chọn một hướng tiếp cận khác: đưa người khuyết tật trực tiếp ra tuyến đầu, nơi họ có thể làm việc, phục vụ và tương tác với khách hàng. Qua đó, mô hình không chỉ tạo ra việc làm mà còn thách thức những định kiến xã hội, biến điều vốn được xem là bất lợi thành một lợi thế khác biệt. Đặc biệt, điều này được thực hiện mà không phải đánh đổi chất lượng của sản phẩm hay dịch vụ.
Hành trình bắt đầu vào năm 2014 với Noir Dining in the Dark, một nhà hàng nơi khách dùng bữa hoàn toàn trong bóng tối và được phục vụ bởi những người khiếm thị.
Khách được phục vụ một thực đơn “bí ẩn”. Khi không còn thị giác để nhận diện món ăn, họ được mời gọi tập trung vào vị giác, khứu giác và cảm nhận về kết cấu. Thông thường, khi ăn, mắt gần như ngay lập tức cho chúng ta biết mình đang ăn gì. Nhưng trong bóng tối, việc nhận diện nguyên liệu trở thành một thử thách thực sự. Thịt heo có thể giống thịt gà. Một người có thể tự hỏi: “Mình đang ăn loại cá nào?”, “Đây là rượu vang trắng hay vang đỏ?”, hay “Đây là nước chanh dây hay nước cam?”.
Điện thoại và những vật dụng phát sáng cũng được cất đi để khách không bị phân tâm. Nhờ đó, họ có thể tập trung hơn vào bữa ăn, cuộc trò chuyện và những người đang hiện diện cùng mình.
Nhưng trải nghiệm này không chỉ dành cho khách hàng. Đối với những nhân viên phục vụ khiếm thị, đây là một cơ hội việc làm có ý nghĩa. Quan trọng hơn, Noir Dining in the Dark tạo ra một không gian nơi những vị khách sáng mắt và người khiếm thị có thể gặp gỡ, tương tác và học hỏi lẫn nhau. Qua những cuộc gặp gỡ đời thường như vậy, các định kiến về người khuyết tật có thể dần được nhìn lại, đồng thời nhận thức về cộng đồng người khiếm thị cũng được mở rộng.
Từ câu chuyện của Noir Dining in the Dark, anh Germ chia sẻ thêm về cách chúng ta sử dụng các giác quan.
Theo phần trình bày của anh, khi nói về những giác quan quen thuộc, con người có năm giác quan gồm thị giác, xúc giác, thính giác, vị giác và khứu giác. Anh cũng đề cập đến một cách phân loại rộng hơn, trong đó có thêm các giác quan liên quan đến cảm nhận đau, thăng bằng, nhận thức về cơ thể và cảm giác nóng.
Điều đáng chú ý là chúng ta thường phụ thuộc rất nhiều vào thị giác. Anh Germ đưa ra con số khoảng 83% cho thị giác, trong khi thính giác chiếm khoảng 11%, khứu giác 3,5%, xúc giác 1,5% và vị giác khoảng 1%.
Chính vì sự phụ thuộc lớn vào thị giác, những người sáng mắt thường gặp khó khăn khi phải trải nghiệm thế giới mà không có nó. Ví dụ, khi nhìn thấy một miếng bông cải xanh, chúng ta gần như đã hình dung được nó sẽ có vị như thế nào. Nhưng trong bóng tối, một món ăn quen thuộc có thể trở nên khó nhận diện khi chỉ dựa vào vị giác và khứu giác.
Trong khi đó, việc mất đi thị giác không đồng nghĩa với việc mất đi khả năng cảm nhận. Các giác quan còn lại có thể được sử dụng theo những cách khác và trong một số trường hợp có thể trở nên nhạy bén hơn.
Anh Germ nhắc đến khái niệm cross-modal neuroplasticity – tính mềm dẻo thần kinh xuyên phương thức – để giải thích cách não bộ có thể thích nghi khi một giác quan không còn hoạt động. Theo cách anh diễn giải, vùng não vốn được sử dụng để xử lý hình ảnh không đơn giản là biến mất khi một người bị mù; các vùng này có thể tham gia vào việc xử lý những thông tin đến từ các giác quan khác.
Anh sử dụng một hình ảnh ẩn dụ khá dễ hiểu: khi một “người thuê nhà” rời khỏi một căn nhà, một “người thuê nhà” khác có thể chuyển vào. Điều này giúp lý giải tại sao những người khiếm thị có thể phát triển những cách sử dụng thính giác, khứu giác, xúc giác hoặc trí nhớ khác với người sáng mắt.
Điều quan trọng trong câu chuyện này không phải là nhìn vào những gì một người khuyết tật không thể làm, mà là nhận ra những năng lực khác biệt mà họ có thể phát huy. Như anh Germ nhấn mạnh, một người khiếm thị vẫn có đầy đủ các giác quan và vẫn có thể làm được rất nhiều việc. Chỉ là họ thực hiện những công việc đó theo một cách khác.
Sau Noir Dining in the Dark, Journey of The Senses tiếp tục phát triển những mô hình mới. Năm 2017, Blanc Restaurant ra đời với đội ngũ nhân viên khiếm thính.
“Noir” có nghĩa là “đen” trong tiếng Pháp, còn “Blanc” có nghĩa là “trắng”. Vì các địa điểm của Journey of The Senses nằm trong những ngôi nhà và biệt thự mang kiến trúc Pháp cũ, anh Germ và cộng sự cho rằng những cái tên tiếng Pháp sẽ phù hợp với không gian và câu chuyện của họ.
Tại Blanc, thay vì yêu cầu nhân viên phải thích nghi với khách hàng, khách được mời gọi học ngôn ngữ ký hiệu để giao tiếp với nhân viên. Thực đơn có các hình minh họa hướng dẫn cách gọi món và cách giao tiếp cơ bản. Chẳng hạn, khách có thể học cách nói “Cho tôi thêm một ly đồ uống”, hỏi “Nhà vệ sinh ở đâu?” hoặc chúc mừng sinh nhật bằng ngôn ngữ ký hiệu.
Tiếp đó, Là Hoa Flowers Speak tạo cơ hội cho những người khiếm thính làm việc trong lĩnh vực hoa.
Không chỉ đơn giản là tạo việc làm, mô hình này còn tìm cách đưa ngôn ngữ ký hiệu vào chính trải nghiệm của khách hàng. Mỗi bó hoa có thể đi kèm một mã QR dẫn đến những lời chúc được thể hiện bằng ngôn ngữ ký hiệu.
Ở đây, hoa không chỉ là một sản phẩm. Chúng trở thành một cách để kết nối và giao tiếp giữa những người sử dụng các ngôn ngữ khác nhau.
Nếu Noir Dining in the Dark khai thác sự nhạy bén của các giác quan trong bóng tối, thì Noir Spa tập trung vào thế mạnh về xúc giác của các chuyên viên massage khiếm thị.
Theo chia sẻ của anh Germ, việc không sử dụng thị giác có thể khiến các chuyên viên tập trung nhiều hơn vào xúc giác và khả năng cảm nhận cơ thể của khách hàng. Thay vì chỉ thực hiện massage theo một trình tự cố định, họ có thể chú ý đến những vùng cơ thể đang căng cứng và điều chỉnh cách tác động phù hợp.
Journey of The Senses cũng sử dụng các sản phẩm tắm thảo dược đến từ cộng đồng Dao và Dao Đỏ ở khu vực miền Bắc Việt Nam, đặc biệt quanh Sapa. Nhà cung cấp những sản phẩm này cũng là một doanh nghiệp xã hội, qua đó mở rộng tác động xã hội của mô hình ra ngoài phạm vi đội ngũ của Journey of The Senses.
Không phải mọi mô hình của Journey of The Senses đều thành công ngay từ đầu. Họ từng thử nghiệm Coffee in the Dark, một phiên bản ngắn hơn, có mức giá dễ tiếp cận hơn và hướng đến khách hàng địa phương cũng như người trẻ. Tuy nhiên, mô hình này không đạt được kết quả như kỳ vọng.
Trong thời kỳ COVID-19, Journey of The Senses tiếp tục thử nghiệm một hướng đi khác với Đu Đủ Xanh, một nhà hàng chay phục vụ các món ăn Việt Nam và châu Á, hướng nhiều hơn đến thị trường địa phương.
Những thử nghiệm này cho thấy Journey of The Senses không chỉ là một mô hình tạo tác động xã hội, mà còn là một doanh nghiệp liên tục học hỏi, thử nghiệm và điều chỉnh dựa trên nhu cầu thực tế của thị trường.
Một trong những điều đáng chú ý trong câu chuyện của Journey of The Senses là cách founder nhìn nhận mối quan hệ giữa tác động xã hội và lợi nhuận.
Theo anh Germ, nhiều người cho rằng doanh nghiệp xã hội rất khó kiếm tiền, nhưng điều đó không nhất thiết đúng. Một mô hình bền vững cần kết hợp giữa đam mê, tính chuyên nghiệp và mục đích xã hội.
Doanh nghiệp vẫn cần tạo ra lợi nhuận, bởi nguồn lực tài chính là điều cần thiết để trả lương, duy trì hoạt động và tiếp tục tạo ra tác động. Nếu doanh nghiệp không thể tồn tại về mặt tài chính, cuối cùng chính những người mà doanh nghiệp muốn hỗ trợ cũng sẽ bị ảnh hưởng.
Vì vậy, đối với Journey of The Senses, tạo ra giá trị xã hội không có nghĩa là thỏa hiệp về chất lượng sản phẩm hay dịch vụ. Ngược lại, chất lượng và sự chuyên nghiệp chính là những yếu tố quan trọng giúp mô hình có thể tồn tại lâu dài.
Tác động xã hội của Journey of The Senses được nhìn nhận ở hai cấp độ.
Thứ nhất là số lượng người khuyết tật được làm việc trong đội ngũ. Thứ hai là những tương tác hằng ngày giữa nhân viên và khách hàng – những cuộc gặp gỡ có khả năng thay đổi định kiến và nâng cao nhận thức xã hội.
Với định hướng tạo việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mô hình này gắn với SDG 8 – Việc làm tốt và tăng trưởng kinh tế.
Sau hơn một thập kỷ, Journey of The Senses đã xây dựng một đội ngũ khoảng 65 nhân viên, nhận được nhiều sự ghi nhận và giải thưởng, đồng thời có cơ hội hợp tác với các tổ chức như MISC – Merry Year Social Company tại Seoul, CSIP, KOICA và UNDP.
Nhìn rộng hơn, câu chuyện của Journey of The Senses không chỉ là câu chuyện về những nhà hàng, cửa hàng hoa hay dịch vụ được vận hành với sự tham gia của người khuyết tật. Đó còn là một cách tiếp cận về trao quyền thông qua công việc và sự kết nối giữa con người với con người.
Thay vì bắt đầu bằng câu hỏi: “Người này không thể làm gì?”, Journey of The Senses đặt ra một câu hỏi khác: “Người này có thể làm gì, và chúng ta có thể tạo ra một môi trường như thế nào để năng lực ấy được phát huy?”
Khi người khuyết tật được trao cơ hội đứng ở tuyến đầu, trực tiếp tạo ra giá trị và tương tác với khách hàng, chính những trải nghiệm đời thường ấy trở thành một cây cầu giúp mọi người hiểu nhau hơn. Từ đó, những định kiến vốn tồn tại lâu dài trong xã hội có thể từng bước được nhìn lại.
Có lẽ điều quan trọng nhất mà Journey of The Senses gợi mở không nằm ở việc người khuyết tật có thể làm được bao nhiêu công việc, mà ở cách chúng ta lựa chọn nhìn nhận năng lực của họ. Khi một môi trường phù hợp được tạo ra, điều từng được xem là “bất lợi” có thể trở thành một thế mạnh – và sự khác biệt không còn là lý do để tách biệt, mà trở thành một cách khác để kết nối con người.
Trả lời: Khi được hỏi về cách Journey of The Senses quản lý và ứng phó với các rủi ro trong quá trình vận hành doanh nghiệp, anh Germ chia sẻ rằng bản thân việc vận hành một doanh nghiệp vốn đã là một hoạt động tiềm ẩn nhiều rủi ro. Không ai có thể biết chắc liệu một mô hình kinh doanh có thực sự thành công hay không.
Tuy nhiên, Journey of The Senses hiểu rằng mình đang vận hành một mô hình khá đặc biệt và chấp nhận một mức độ rủi ro nhất định, đồng thời tin rằng mô hình này có thể tạo ra những tác động xã hội tích cực. Cho đến nay, doanh nghiệp chưa gặp phải vấn đề nghiêm trọng nào khiến hoạt động kinh doanh thực sự đi sai hướng, bởi đội ngũ luôn nghiêm túc trong việc quản lý và vận hành.
Hiện tại, Journey of The Senses có một đội ngũ gần 70 người và công việc tại đây là nguồn thu nhập của họ. Vì vậy, doanh nghiệp phải đảm bảo hoạt động được vận hành một cách chuyên nghiệp và ổn định. Bên cạnh đó, các cơ quan như phòng cháy chữa cháy, công an và cơ quan chức năng về an toàn thực phẩm đều tiến hành kiểm tra và đánh giá định kỳ, khoảng một lần mỗi năm. Điều này giúp đảm bảo môi trường an toàn không chỉ cho khách hàng mà còn cho nhân viên.
Theo anh Germ, thách thức lớn nhất mà Journey of The Senses từng phải đối mặt là đại dịch COVID-19. Khi đó, hoạt động kinh doanh gần như phải đóng cửa trong suốt một năm vì khách quốc tế không thể đến Việt Nam. Doanh nghiệp buộc phải chuyển trọng tâm sang thị trường nội địa, trong khi mọi người đều lo sợ và hạn chế ra ngoài.
Khi được hỏi Journey of The Senses đã chuẩn bị như thế nào cho một tình huống lớn như vậy, anh Germ thẳng thắn chia sẻ rằng họ thực sự không có sự chuẩn bị trước. Theo anh, rất khó để chuẩn bị cho một sự kiện lớn và chưa từng có tiền lệ như COVID-19, bởi không ai thực sự biết đại dịch sẽ xảy ra và tác động đến doanh nghiệp ở mức độ nào.
May mắn là doanh nghiệp có một khoản tiền tiết kiệm. Anh Germ và người đồng sáng lập đã sử dụng toàn bộ khoản tiết kiệm của mình để duy trì hoạt động, nhằm giúp doanh nghiệp vượt qua giai đoạn khó khăn. Nhờ đó, Journey of The Senses không phải cho bất kỳ thành viên nào trong đội ngũ nghỉ việc. Những người muốn tiếp tục làm việc đều có thể ở lại.
Anh Germ cũng chia sẻ rằng khá nhiều doanh nghiệp khác đã không thể tồn tại qua giai đoạn đại dịch. Đối với Journey of The Senses, việc có thể vượt qua được giai đoạn đó và tiếp tục duy trì hoạt động là một điều may mắn, đồng thời cũng là một bài học lớn về khả năng thích ứng và sức bền của doanh nghiệp.
Trả lời:
Theo chia sẻ của Germ, một trong những yếu tố giúp anh thuận lợi hơn khi xây dựng doanh nghiệp tại Việt Nam là sự kết hợp giữa góc nhìn quốc tế và hiểu biết địa phương. Đối tác kinh doanh của anh là người Việt Nam, đến từ Hà Nội, vì vậy doanh nghiệp được xây dựng trên sự đồng hành của một người Hà Lan và một người Việt Nam. Germ mang đến góc nhìn quốc tế, trong khi người đồng sáng lập Việt Nam có lợi thế trong việc làm việc với cơ quan thuế, chính quyền địa phương, cũng như xử lý các vấn đề liên quan đến nhân sự và tài chính.
Từ kinh nghiệm của mình, Germ cho rằng người nước ngoài hoàn toàn có thể bắt đầu kinh doanh tại Việt Nam. Tuy nhiên, anh cũng nhấn mạnh rằng việc có một đối tác người Việt Nam trong đội ngũ sẽ là một lợi thế đáng kể, đặc biệt trong việc hiểu và xử lý những vấn đề liên quan đến chính quyền, cơ quan nhà nước, thuế và các thủ tục địa phương.
Khi nói về những thế mạnh của môi trường kinh doanh tại Việt Nam, Germ đặc biệt đánh giá cao con người. Theo anh, người Việt Nam có tính tò mò, tinh thần khởi nghiệp và tinh thần làm việc cao. Họ nhiệt tình, trung thực, chăm chỉ và ham học hỏi. Từ trải nghiệm làm việc của mình tại Việt Nam, Germ nhận thấy việc làm việc cùng người Việt khá thuận lợi, đặc biệt khi so sánh với những chia sẻ của những người từng sống và làm việc ở các quốc gia khác.
Đối với Germ, đây là một trong những lợi thế lớn của Việt Nam. Anh cho rằng việc có một đội ngũ người Việt Nam đồng hành đã hỗ trợ rất nhiều cho quá trình xây dựng và vận hành doanh nghiệp.
Germ cũng chia sẻ rằng một trong những bài học quan trọng của anh đến từ chính việc lựa chọn làm những điều mới mẻ. Dining in the Dark – Dạ Thực, mô hình trải nghiệm ăn tối trong bóng tối mà anh và cộng sự phát triển, là một ví dụ. Khi bắt đầu, đây là một ý tưởng chưa có nhiều người thực hiện tại Việt Nam. Sau 12 năm, mô hình của họ vẫn là một trường hợp đặc biệt trên thị trường. Germ cho rằng để tạo ra sự khác biệt, đôi khi doanh nghiệp cần chấp nhận rủi ro và dám lựa chọn những hướng đi mà chưa ai khác từng thử.
Theo anh, nếu chỉ lựa chọn những mô hình đã có sẵn trên thị trường, doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với mức độ cạnh tranh rất lớn. Vì vậy, góc nhìn quốc tế mà anh mang đến cũng là một phần giúp doanh nghiệp xây dựng một mô hình khác biệt so với những gì đang phổ biến tại Việt Nam.
Dù vậy, Germ nhấn mạnh rằng sự khác biệt đó không đến từ góc nhìn quốc tế một cách đơn độc, mà từ sự kết hợp giữa góc nhìn của anh và năng lực, hiểu biết của đội ngũ Việt Nam. Chính sự kết hợp này đã giúp việc xây dựng và vận hành doanh nghiệp trở nên thuận lợi hơn.
Vì vậy, tôi muốn tìm hiểu thêm về cách Journey of the Senses thiết kế trải nghiệm Dining in the Dark. Với nhóm khách hàng chủ yếu là khách quốc tế nhưng ngày càng có nhiều người Việt Nam tham gia, anh làm thế nào để xây dựng trải nghiệm phù hợp với những khác biệt về văn hóa và khẩu vị?
Khi khách bước vào không gian của Dining in the Dark, trải nghiệm được xây dựng như thế nào? Có yếu tố kể chuyện, khám phá vị giác hay một thông điệp cụ thể nào mà Journey of the Senses muốn truyền tải không? Và đặc biệt, những người khiếm thị có tham gia vào quá trình thiết kế trải nghiệm và thực đơn hay không?
Germ chia sẻ rằng Journey of the Senses thiết kế Dining in the Dark như một trải nghiệm mang tính cá nhân và được xây dựng theo từng bước. Anh nhận thấy rằng không phải khách nào cũng cảm thấy thoải mái ngay từ đầu khi phải dùng bữa trong bóng tối. Với nhiều người, bóng tối là một điều mới mẻ, thậm chí có thể tạo ra cảm giác sợ hãi hoặc lo lắng vì họ không biết điều gì sẽ xảy ra.
Vì vậy, thay vì đưa khách trực tiếp vào không gian tối, Journey of the Senses có một quá trình chuẩn bị để giúp họ dần làm quen. Ngay từ đầu, khách được tham gia một trò chơi nhỏ, đeo bịt mắt và thực hiện một câu đố khi không thể nhìn thấy. Thông qua hoạt động này, họ từng bước làm quen với cảm giác mất đi thị giác và chuẩn bị tâm lý cho trải nghiệm Dining in the Dark. Đây cũng là khoảng thời gian để đội ngũ chia sẻ câu chuyện và giới thiệu thêm về trải nghiệm mà khách sắp bước vào.
Sau 12 năm vận hành, Journey of the Senses đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm trong việc thiết kế trải nghiệm. Đội ngũ hiểu khá rõ những điều khách hàng cảm thấy thoải mái, những điều họ yêu thích cũng như những yếu tố có thể khiến trải nghiệm trở nên khó khăn hơn.
Về thực đơn, Germ cho biết toàn bộ quá trình phát triển món ăn được thực hiện bởi đội ngũ bếp. Khi thay đổi thực đơn, anh và đối tác kinh doanh chủ yếu tham gia vào khâu thưởng thức và đưa ra phản hồi, trong khi đội ngũ bếp chịu trách nhiệm chuẩn bị và phát triển món ăn. Qua nhiều năm, họ cũng dần hiểu được những loại món ăn nào phù hợp hoặc không phù hợp khi thưởng thức trong bóng tối.
Theo Germ, Dining in the Dark không chỉ đơn thuần là một bữa ăn mà là một hành trình được thiết kế theo từng bước. Khách đến, thưởng thức một thức uống chào mừng, tham gia trò chơi, sau đó được hướng dẫn và chuẩn bị trước khi bước vào không gian tối. Họ dùng bữa trong bóng tối khoảng một giờ và có cơ hội tương tác với những người khiếm thị đang đồng hành trong trải nghiệm.
Sau bữa ăn, khách trở lại khu vực lounge. Tại đây, Germ và các đồng nghiệp sẽ cho khách xem hình ảnh những món ăn mà họ vừa thưởng thức trên iPad. Đây cũng là lúc khách có thể đặt câu hỏi và cùng đội ngũ trò chuyện về trải nghiệm, chẳng hạn như lý do Journey of the Senses xây dựng mô hình này, vai trò của những người khiếm thị hay triết lý phía sau Dining in the Dark.
Vì vậy, Germ cho rằng đây là một trải nghiệm mang tính cá nhân khá cao, trong đó mỗi khách thực sự trải qua một hành trình từ lúc bước vào, làm quen với bóng tối, thưởng thức món ăn cho đến khi nhìn lại và hiểu hơn về những gì mình vừa trải nghiệm.
Về khách hàng, phần lớn người tham gia Dining in the Dark vẫn là khách quốc tế. Tuy nhiên, tỷ lệ khách Việt Nam đang tăng dần theo thời gian. Dù chưa đạt tỷ lệ 50–50 giữa hai nhóm, Journey of the Senses hiện đã có một lượng đáng kể khách Việt Nam. Đặc biệt, Germ nhận thấy nhiều khách Việt Nam có xu hướng quay trở lại trải nghiệm lần thứ hai, điều mà anh rất tự hào.
Từ đó, câu hỏi được đặt ra là liệu Journey of the Senses có định hướng mở rộng cơ hội để những nhân viên này tham gia vào các bộ phận và đảm nhận những vai trò khác trong doanh nghiệp hay không. Việc đa dạng hóa vị trí công việc không chỉ giúp tạo thêm cơ hội việc làm mà còn mở rộng khả năng tham gia của người khuyết tật vào nhiều lĩnh vực khác nhau.
Germ cho biết Journey of the Senses đã có một số nhân viên là người khuyết tật làm việc ở những vị trí khác ngoài bộ phận phục vụ. Chẳng hạn, doanh nghiệp từng có một nhân viên pha chế khiếm thị; tại nhà hàng chay của doanh nghiệp, một số nhân viên pha chế là người khiếm thính hoặc suy giảm thính lực. Doanh nghiệp cũng từng có một nhân viên bảo vệ khiếm thính, người hỗ trợ việc sắp xếp xe máy và chào đón khách.
Theo Germ, hiện tại đội ngũ bếp vẫn chủ yếu là những người có khả năng nghe và nhìn. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa người khiếm thị hoặc khiếm thính không thể làm việc trong môi trường bếp. Điều quan trọng hơn nằm ở cách doanh nghiệp và đội ngũ quản lý thiết kế công việc, tổ chức môi trường và tạo điều kiện để người khuyết tật có thể tham gia.
Nếu doanh nghiệp thực sự có tư duy hòa nhập và sẵn sàng điều chỉnh môi trường làm việc, người khuyết tật hoàn toàn có thể đảm nhận nhiều công việc và vai trò khác nhau.
Germ cũng cho rằng bản thân việc làm phục vụ trong nhà hàng đã là một cơ hội nghề nghiệp tương đối mới đối với người khiếm thị và khiếm thính tại Việt Nam. Theo quan sát của anh, người khiếm thính thường làm các công việc văn phòng, cắt tóc hoặc trang điểm, trong khi người khiếm thị thường có ít lựa chọn hơn, phổ biến là làm massage, bán vé số hoặc chơi nhạc.
Việc Journey of the Senses xây dựng một nhà hàng với đội ngũ phục vụ gồm cả người khiếm thị và khiếm thính vì thế đã tạo ra một lựa chọn nghề nghiệp mới cho nhóm này.
Một điều Germ đặc biệt nhấn mạnh là cách nhìn nhận về người khuyết tật. Theo anh, những nhân viên khiếm thị và khiếm thính tại nhà hàng trước hết vẫn nhìn nhận mình là những người lao động bình thường. Họ cũng có nhu cầu nhận lương, vui chơi, uống trà sữa trong giờ nghỉ, đi hát karaoke, có các mối quan hệ tình cảm, những câu chuyện gia đình, cũng như những hy vọng và ước mơ riêng.
Germ cho rằng xã hội đôi khi quá tập trung vào sự khác biệt của người khuyết tật và vô tình nhìn họ chủ yếu thông qua khuyết tật của họ. Trong khi đó, điều họ cần đôi khi rất đơn giản: một công việc, một nguồn thu nhập và khả năng tự xây dựng cuộc sống của mình.
Từ góc nhìn đó, Journey of the Senses không muốn tạo ra một môi trường khiến nhân viên trở nên phụ thuộc quá nhiều vào doanh nghiệp. Thay vào đó, doanh nghiệp muốn giúp họ có khả năng tự chủ về sinh kế. Với thu nhập của chính mình, họ có thể thuê nhà, tự lo cho cuộc sống và từng bước xây dựng gia đình riêng.
Một câu hỏi khác được đặt ra liên quan đến mức thu nhập của nhân viên khuyết tật. Germ giải thích rằng mức lương cơ bản của họ nhìn chung tương đương với mặt bằng thị trường tại các khách sạn và nhà hàng. Tuy nhiên, doanh nghiệp có thêm một số khoản hỗ trợ như phụ cấp ăn uống và đi lại, bởi một số nhân viên cần sự hỗ trợ trong việc di chuyển đến nơi làm việc. Vì vậy, tổng thu nhập của họ có thể cao hơn một chút so với mức lương cơ bản.
Germ cũng nhấn mạnh rằng mục tiêu của doanh nghiệp không phải là tạo ra một cơ chế khiến người khuyết tật được trả nhiều hơn chỉ vì họ là người khuyết tật. Anh không muốn hình thành một tâm lý phụ thuộc hoặc tạo ra một tiền lệ rằng người khuyết tật mặc nhiên phải được trả mức lương cao hơn.
Thay vào đó, Journey of the Senses lựa chọn hỗ trợ thêm ở mức mà doanh nghiệp cho là hợp lý và công bằng, đồng thời hướng đến việc giúp nhân viên có đủ thu nhập để tự chủ cuộc sống.
Điều Germ nhấn mạnh cuối cùng không chỉ là tạo ra việc làm cho người khuyết tật, mà là tạo ra một môi trường để họ có thể làm việc, có thu nhập và sống một cuộc sống độc lập như bất kỳ người lao động nào khác.
Trả lời: Khi được hỏi về môi trường làm việc tại Journey of the Senses, cũng như cách anh xây dựng văn hóa đội ngũ, đặc biệt trong việc xử lý xung đột, phản hồi về hiệu suất và tôn trọng sự khác biệt trong giao tiếp, Germ cho rằng điều quan trọng trước hết là tìm được những người thực sự phù hợp với công việc và với đội ngũ.
Theo Germ, không phải ai cũng phù hợp với công việc trong nhà hàng. Ngay cả với đội ngũ phục vụ tại Dining in the Dark, nơi có nhiều nhân viên khiếm thị và khiếm thính, quá trình tuyển dụng vẫn được thực hiện tương đối kỹ lưỡng. Một số ứng viên có thể chưa từng có kinh nghiệm làm phục vụ, đặc biệt là những người khiếm thị hoặc khiếm thính. Vì vậy, bên cạnh kỹ năng và kinh nghiệm, Journey of the Senses đặc biệt quan tâm đến động lực làm việc, khả năng giao tiếp và kỹ năng xã hội của ứng viên.
Đặc thù của công việc nhà hàng là nhân viên không chỉ làm việc với khách hàng mà còn phải phối hợp liên tục với các thành viên khác trong đội. Vì vậy, khả năng làm việc nhóm và tương tác với mọi người là yếu tố rất quan trọng. Germ nhấn mạnh rằng nếu một người chưa có những kỹ năng này thì điều đó không có nghĩa họ là người kém hay có vấn đề. Tuy nhiên, Journey of the Senses cũng không tuyển dụng một người chỉ vì họ là người khiếm thị hoặc khiếm thính. Họ vẫn cần đáp ứng những yêu cầu cơ bản của công việc và phù hợp với văn hóa của đội ngũ.
Germ cho rằng đây cũng là một phần của cách tiếp cận công bằng và hòa nhập. Anh có thể mong muốn tạo thêm cơ hội cho người khuyết tật, nhưng nếu một ứng viên thực sự không phù hợp với công việc hoặc với đội nhóm, việc tuyển dụng chỉ vì muốn giúp đỡ có thể tạo ra nhiều vấn đề hơn về lâu dài. Điều đó không chỉ ảnh hưởng đến chính người được tuyển mà còn có thể tác động đến những thành viên khác và chất lượng phục vụ mà nhà hàng hướng tới.
Cho đến nay, Germ đánh giá trải nghiệm làm việc cùng đội ngũ là khá tích cực. Những nhân viên khác, đặc biệt là những người đã có kinh nghiệm trong ngành khách sạn và nhà hàng, hiểu rõ yêu cầu của công việc và những tiêu chuẩn mà đội ngũ cần duy trì. Vì vậy, Journey of the Senses không phải một mình Germ chịu trách nhiệm tạo ra và duy trì môi trường làm việc này, mà đó là kết quả của cả tập thể.
Một điều khác mà Germ muốn nhấn mạnh là việc nhân viên gắn bó lâu dài hay rời đi không nhất thiết liên quan đến việc họ có khuyết tật hay không. Có những nhân viên khiếm thị hoặc khiếm thính đã làm việc trong thời gian dài, nhưng cũng có người rời đi sau khoảng một năm để tìm kiếm những cơ hội khác. Có người lập gia đình, mang thai, chuyển nơi ở hoặc đơn giản là bước sang một giai đoạn mới của cuộc sống.
Germ kể về một nhân viên nữ khiếm thị từng làm việc tại Journey of the Senses. Sau này, cô kết hôn và chuyển sang Mỹ, hiện đang sống ở California. Với Germ, những câu chuyện như vậy cho thấy người khuyết tật cũng trải qua những thay đổi và lựa chọn trong cuộc sống giống như bất kỳ ai khác.
Vì vậy, anh không kỳ vọng nhân viên khiếm thị hay khiếm thính sẽ có mức độ trung thành đặc biệt chỉ vì họ là người khuyết tật. Họ trước hết vẫn là những con người với những nhu cầu, mong muốn, mối quan hệ và những bước ngoặt riêng trong cuộc sống. Việc một thành viên rời khỏi đội ngũ đôi khi vẫn khiến anh buồn, nhưng đó cũng là một phần tự nhiên của quá trình làm việc và trưởng thành.
Germ chia sẻ rằng Journey of the Senses tổ chức các hoạt động gắn kết đội ngũ khá thường xuyên. Mỗi năm một lần, toàn bộ nhân viên sẽ có một chuyến đi cùng nhau, thường kéo dài một hoặc hai đêm, tùy thuộc vào địa điểm. Một trong những hình ảnh Germ giới thiệu trong phần thuyết trình cũng là hình ảnh đội ngũ của Journey of the Senses trong một chuyến đi biển ở Phan Thiết.
Trong những chuyến đi này, mọi người cùng tham gia các hoạt động team building, chơi các trò chơi trên bãi biển, dùng bữa tối và kết thúc bằng một buổi tiệc với âm nhạc và khiêu vũ. Điều Germ đặc biệt thích là tất cả các bộ phận đều có cơ hội tham gia, từ kế toán, bếp, đội ngũ bảo vệ đến nhân viên phục vụ, bao gồm cả nhân viên khiếm thị và khiếm thính.
Theo Germ, những hoạt động như vậy giúp sự khác biệt giữa các thành viên dần trở nên rất tự nhiên trong quá trình làm việc và gắn bó với nhau. Anh chia sẻ rằng đôi khi bản thân cũng quên mất một người đồng nghiệp là người khiếm thính, rồi bắt đầu nói chuyện một cách tự nhiên, hoặc có lúc lại sử dụng ngôn ngữ ký hiệu với họ. Những khoảnh khắc như vậy khiến anh cảm thấy khá thú vị, bởi sự khác biệt không còn là một rào cản trong giao tiếp hàng ngày.
Không chỉ tạo ra sự gắn kết trong công việc, môi trường này còn trở thành nơi một số nhân viên gặp gỡ và xây dựng những mối quan hệ cá nhân. Germ kể rằng đã có một vài trường hợp nhân viên bắt đầu mối quan hệ tình cảm sau khi gặp nhau tại nơi làm việc. Chẳng hạn, một nhân viên nữ ở bộ phận marketing hiện đã đính hôn với một trong những đầu bếp của nhà hàng. Trong đội ngũ phục vụ là người khiếm thị cũng có một vài cặp đôi bắt đầu mối quan hệ từ việc làm việc cùng nhau.
Germ cho rằng điều này khá tự nhiên. Khi mọi người làm việc cùng nhau mỗi ngày, họ có cơ hội gặp gỡ, trò chuyện và hiểu nhau nhiều hơn. Vì vậy, nơi làm việc không chỉ là không gian để cùng hoàn thành công việc mà còn có thể trở thành nơi hình thành những mối quan hệ và kết nối có ý nghĩa.
Bên cạnh chuyến đi vào mùa hè, Journey of the Senses cũng tổ chức các hoạt động khác trong năm, như tiệc Giáng sinh và tiệc cuối năm. Với Germ, những hoạt động này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo cơ hội để các thành viên từ những bộ phận và hoàn cảnh khác nhau có thể gặp gỡ, vui chơi và kết nối với nhau bên ngoài công việc.
Qua đó, anh cho rằng xây dựng một đội ngũ không chỉ nằm ở việc cùng nhau làm việc hiệu quả, mà còn ở việc tạo ra những không gian để mọi người hiểu nhau hơn và cảm thấy mình thực sự thuộc về một tập thể.
Câu hỏi:
Journey of the Senses là một mô hình thực sự đặc biệt và mang tính chuyển hóa. Mô hình này vượt ra ngoài cách tiếp cận truyền thống của một doanh nghiệp xã hội khi không chỉ tập trung vào việc tạo ra cơ hội việc làm, mà còn hướng đến sự thay đổi trong cách nhìn nhận và tư duy. Thay vì xem người khuyết tật là những người cần được hỗ trợ hay hưởng lợi từ hoạt động thiện nguyện, Journey of the Senses nhìn nhận họ là những cá nhân có năng lực, tài năng và hoàn toàn có thể phát triển trong những công việc có giá trị và mang lại phẩm giá.
Tôi muốn tìm hiểu sâu hơn về triết lý này của anh: Theo anh, chúng ta cần thay đổi cách nhìn nhận và làm việc với người khuyết tật như thế nào? Và những trải nghiệm nào trong cuộc sống đã hình thành nên cách tiếp cận sâu sắc của anh về phẩm giá và giá trị của mỗi con người?
Trả lời:
Germ đặc biệt đồng tình với cách đặt vấn đề về việc nhìn nhận người khuyết tật không phải như những đối tượng cần được hỗ trợ hay thụ hưởng từ hoạt động từ thiện, mà là những cá nhân có năng lực, tài năng và hoàn toàn có thể phát triển trong những công việc có giá trị và mang lại phẩm giá. Theo anh, đây cũng chính là cách tiếp cận mà Journey of the Senses đã cố gắng xây dựng trong suốt quá trình hoạt động.
Từ góc nhìn của Germ, sự thay đổi trước hết cần bắt đầu từ những người tạo ra việc làm, đặc biệt là chủ doanh nghiệp. Nếu một doanh nghiệp thực sự cởi mở và chủ động tạo ra những vị trí phù hợp cho người khuyết tật, điều đó có thể mang lại một cơ hội rất lớn cho những người trước đây chưa từng có cơ hội tự kiếm thu nhập, xây dựng sinh kế hay có một công việc ổn định. Khi được một doanh nghiệp chào đón và trao cho cơ hội làm việc, họ có thể có thêm động lực để phát triển và tự chủ hơn trong cuộc sống.
Tuy nhiên, Germ cũng nhấn mạnh rằng một môi trường làm việc hòa nhập không có nghĩa là doanh nghiệp hạ thấp các tiêu chuẩn tuyển dụng. Journey of the Senses từng có một vài nhân viên không thực sự thoải mái khi làm việc với người khiếm thị hoặc khiếm thính. Với Germ, nếu một người không đồng tình với cách vận hành này thì họ có quyền lựa chọn rời đi, bởi doanh nghiệp cần những thành viên thực sự sẵn sàng làm việc trong một môi trường đa dạng và hòa nhập.
Sau 12 năm, Journey of the Senses đã dần hình thành một văn hóa mà ở đó mọi người đều hiểu rằng người khiếm thị và khiếm thính là một phần tự nhiên của đội ngũ. Mọi người cần học cách làm việc cùng nhau, và chính quá trình đó đã tạo ra nhiều tình bạn, thậm chí cả những mối quan hệ tình cảm giữa các nhân viên.
Germ cũng nhìn nhận đây là một quá trình học hỏi đối với chính những người không khuyết tật. Đối với bản thân anh, Journey of the Senses là nơi lần đầu tiên anh có cơ hội thực sự ngồi xuống, trò chuyện và làm việc cùng người khiếm thị và khiếm thính. Nhiều nhân viên có khả năng nghe và nhìn của nhà hàng cũng trải qua trải nghiệm tương tự khi lần đầu làm việc với những đồng nghiệp có khuyết tật.
Theo Germ, sau một thời gian làm việc cùng nhau, mọi người dần nhận ra rằng sự khác biệt về khả năng nghe hay nhìn không phải là điều quyết định một con người. Họ vẫn có tính cách, cảm xúc, sở thích và khả năng kết nối như bất kỳ ai khác. Từ đó, những mối quan hệ bạn bè được hình thành một cách tự nhiên, và việc làm việc cùng nhau cũng trở nên thoải mái hơn.
Sự thay đổi này còn thể hiện ở khả năng giao tiếp. Hiện nay, một số nhân viên có khả năng nghe tại Journey of the Senses đã học những kỹ năng cơ bản về ngôn ngữ ký hiệu để có thể giao tiếp tốt hơn với đồng nghiệp khiếm thính. Với Germ, việc chứng kiến những thay đổi nhỏ như vậy là một điều đáng trân trọng, bởi nó cho thấy sự hòa nhập đang diễn ra từ chính đời sống hàng ngày của đội ngũ.
Tất nhiên, làm việc với người khuyết tật cũng đòi hỏi doanh nghiệp phải có những điều chỉnh phù hợp. Tại Dining in the Dark, chẳng hạn, không gian được vận hành trong bóng tối nên việc thay đổi vị trí bàn ghế hay đồ đạc cần được cân nhắc kỹ. Một số điều chỉnh nhỏ trong cách bố trí không gian hoặc tổ chức công việc là cần thiết để mọi người có thể làm việc an toàn và hiệu quả.
Từ kinh nghiệm của mình, Germ cho rằng nếu người chủ doanh nghiệp có một tư duy rõ ràng và cởi mở ngay từ đầu, những thay đổi cần thiết sẽ dần được hình thành trong quá trình vận hành. Khi tư duy đó trở thành một phần của văn hóa tổ chức, đội ngũ cũng sẽ dần thích nghi và cùng nhau xây dựng môi trường làm việc phù hợp.
Cuối cùng, Germ muốn nhấn mạnh rằng người khiếm thị hay khiếm thính vẫn có rất nhiều khả năng để đóng góp. Khuyết tật có thể khiến một người không thể thực hiện một số nhiệm vụ nhất định, nhưng điều đó không có nghĩa họ không thể làm việc hay không thể tạo ra giá trị. Điều quan trọng là doanh nghiệp cần nhìn vào những gì một người có thể làm, thay vì chỉ tập trung vào những điều họ không thể làm.
Đối với Germ, thay đổi cách nhìn như vậy chính là một trong những bước đầu tiên để xây dựng một môi trường làm việc thực sự hòa nhập và tôn trọng phẩm giá của mỗi con người.
Chia sẻ về lý do bắt đầu Journey of the Senses, Germ cho biết ngay từ đầu, anh và người bạn đồng sáng lập đã xác định sẽ cùng nhau xây dựng một doanh nghiệp trong lĩnh vực hospitality, cụ thể là một nhà hàng. Cả hai đều có kinh nghiệm làm việc trong ngành khách sạn và nhà hàng, vì vậy việc bắt đầu một nhà hàng là một lựa chọn khá tự nhiên.
Tuy nhiên, Germ không muốn tạo ra một nhà hàng đơn thuần giống với những mô hình đã có trên thị trường. Với kinh nghiệm sẵn có, họ hoàn toàn có thể mở một nhà hàng Việt Nam truyền thống và vận hành nó thật tốt, nhưng Germ muốn tìm kiếm một ý tưởng khác biệt hơn, vừa có tính trải nghiệm vừa mang lại một ý nghĩa nhất định.
Bước ngoặt đến khi Germ có cơ hội trải nghiệm mô hình Dining in the Dark tại Kuala Lumpur, Malaysia. Mô hình này vốn bắt đầu ở Thụy Sĩ vào năm 1999 và sau đó được phát triển tại nhiều quốc gia. Trải nghiệm tại nhà hàng ở Kuala Lumpur để lại cho Germ nhiều ấn tượng: đồ ăn ngon, dịch vụ được chăm sóc tốt và quan trọng hơn là trải nghiệm mang lại nhiều suy ngẫm.
Khi Germ rời công việc tại một khách sạn và người bạn đồng sáng lập cũng nghỉ công việc trong lĩnh vực điều hành tour, cả hai bắt đầu suy nghĩ về hướng đi tiếp theo. Khi đó, Dining in the Dark vẫn chưa xuất hiện tại Việt Nam. Germ nhận thấy đây có thể là một ý tưởng đủ khác biệt để tạo ra tác động và quyết định thử nghiệm mô hình này.
Sau 12 năm hoạt động, Journey of the Senses vẫn tiếp tục tồn tại và phát triển. Nhìn lại hành trình đó, Germ cho rằng quyết định thành lập doanh nghiệp là sự kết hợp giữa kinh nghiệm trong ngành hospitality và mong muốn xây dựng một mô hình kinh doanh có ý nghĩa hơn.
Điều Germ đặc biệt đánh giá cao ở Dining in the Dark là sự kết hợp giữa giá trị xã hội và trải nghiệm dành cho khách hàng. Đây vẫn là một nhà hàng, nơi khách đến để thưởng thức một bữa ăn, nhưng đồng thời họ cũng được tham gia vào một trải nghiệm đặc biệt và có cơ hội nhìn nhận thế giới từ một góc độ khác.
Theo Germ, điều này tạo nên sự khác biệt so với cách tiếp cận từ thiện truyền thống. Thay vì chỉ có một bên trao và một bên nhận, trong mô hình này, cả hai phía đều nhận được giá trị. Người lao động có cơ hội làm việc và tạo dựng sinh kế, trong khi khách hàng cũng nhận lại một trải nghiệm có ý nghĩa. Chính sự kết hợp đó là điều khiến Germ cảm thấy mô hình này đặc biệt.
Bên cạnh Dining in the Dark, Germ cũng chia sẻ về Dialogue in the Dark, một mô hình trải nghiệm khác mà anh từng cân nhắc phát triển tại Việt Nam.
Khác với Dining in the Dark, Dialogue in the Dark mang tính chất triển lãm và trải nghiệm nhiều hơn. Người tham gia sẽ đi qua một chuỗi không gian hoàn toàn trong bóng tối, dưới sự hướng dẫn của những người khiếm thị. Các không gian có thể mô phỏng những địa điểm quen thuộc như công viên, phòng khách, khu chợ hay một chiếc thuyền. Không thể sử dụng thị giác, người tham gia phải dựa vào các giác quan khác như xúc giác, khứu giác và thính giác để khám phá không gian xung quanh.
Chẳng hạn, tại một mô hình ở Seoul, Hàn Quốc, có những không gian mô phỏng công viên, phòng khách, khu chợ và một chiếc thuyền. Người tham gia sẽ đi qua những không gian đó trong bóng tối mà không biết chính xác mình đang ở đâu. Họ phải sử dụng các giác quan khác để cảm nhận và khám phá môi trường xung quanh.
Germ cho rằng đây là một cách thú vị để tạo ra sự tương tác giữa người khiếm thị và cộng đồng. Thay vì chỉ nghe về cuộc sống của người khuyết tật, người tham gia có cơ hội trực tiếp trải nghiệm một phần thế giới thông qua sự hướng dẫn của họ. Chính sự đối thoại diễn ra trong bóng tối là lý do mô hình này mang tên Dialogue in the Dark.
Theo Germ, Dialogue in the Dark có phần gần với một mô hình triển lãm hoặc nhượng quyền hơn, trong khi Dining in the Dark là những nhà hàng hoạt động độc lập ở nhiều nơi trên thế giới. Journey of the Senses từng nghĩ đến việc phát triển Dialogue in the Dark tại TP. Hồ Chí Minh, đặc biệt như một chương trình trải nghiệm dành cho học sinh. Qua đó, các em có thể bước vào những không gian trong bóng tối và tương tác trực tiếp với người khiếm thị.
Tuy nhiên, để triển khai mô hình này cần một không gian khá lớn với nhiều phòng được kết nối với nhau. Ý tưởng đã được Germ và cộng sự cân nhắc từ trước đại dịch COVID-19, khi điều kiện kinh doanh vẫn còn thuận lợi. Sau đại dịch, những thách thức về tài chính khiến dự án phải tạm thời được đưa vào kế hoạch dài hạn.
Dù vậy, với Germ, đây vẫn là một ý tưởng đáng để tiếp tục suy nghĩ, đặc biệt bởi tiềm năng giáo dục và khả năng tạo ra những cuộc gặp gỡ trực tiếp giữa người khuyết tật và cộng đồng.
Đặc biệt, làm thế nào để các doanh nghiệp mới có thể cân bằng giữa tác động xã hội và hiệu quả tài chính, nhất là khi tiếp cận nguồn vốn trong bối cảnh các nhà đầu tư truyền thống thường kỳ vọng mức lợi nhuận cao?
Và làm thế nào để những nhà sáng lập có thể kết nối với các nhà đầu tư có cùng định hướng về tác động xã hội, đồng sáng lập và các đối tác/cộng sự phù hợp?
Trả lời:
Với những người đang bắt đầu một doanh nghiệp hướng đến tác động xã hội, Germ cho rằng điều quan trọng trước hết là hãy bắt đầu nếu bạn thực sự có một ý tưởng mà mình tin tưởng. Theo anh, trên thế giới vẫn chưa có đủ những doanh nghiệp khởi nghiệp xã hội, vì vậy nếu đã có một ý tưởng và thực sự đam mê với nó, hãy thử bắt tay vào thực hiện.
Germ tin rằng khi một doanh nghiệp được xây dựng từ một động lực và niềm đam mê thực sự, khách hàng sẽ cảm nhận được điều đó. Nếu khách hàng, người tiêu dùng hoặc đối tác nhận thấy người sáng lập thực sự tâm huyết và có động lực với những gì mình đang làm, điều đó sẽ khiến họ tin tưởng và muốn tiếp tục đồng hành, sử dụng sản phẩm hoặc dịch vụ của doanh nghiệp. Với Germ, đó là một yếu tố rất quan trọng.
Bên cạnh đó, anh cho rằng một trong những điều cần ưu tiên ngay từ giai đoạn đầu là có một kế hoạch tương đối rõ ràng, đặc biệt là về tài chính. Doanh nghiệp cần hình dung được mình sẽ tạo ra doanh thu như thế nào, cần đầu tư bao nhiêu và nguồn tiền có thể duy trì hoạt động trong bao lâu.
Trừ khi có một nguồn tiền gần như không giới hạn hoặc có gia đình rất giàu có hỗ trợ, một doanh nghiệp vẫn cần tiền để duy trì hoạt động. Nếu sau một hoặc hai năm nguồn vốn cạn kiệt thì đó sẽ là một vấn đề rất đáng tiếc. Vì vậy, theo Germ, người sáng lập cần có một kế hoạch kinh doanh cơ bản và tính toán trước những khoản đầu tư cần thiết, thời điểm cần tiền và số tiền cần có.
Trong đó, dòng tiền (cash flow) là một yếu tố đặc biệt quan trọng. Một doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng việc mua trang thiết bị, nguyên vật liệu hay sản phẩm, nhưng sau đó vẫn phải liên tục chi trả cho nhiều khoản khác như tiền lương, tiền thuê mặt bằng và các nhà cung cấp. Ngay cả khi doanh thu chưa đủ cao để trang trải toàn bộ chi phí, doanh nghiệp vẫn cần một khoản dự phòng để duy trì hoạt động. Vì vậy, Germ cho rằng trong ít nhất năm đầu tiên, doanh nghiệp nên có một lượng tiền đủ để có thể vận hành trong trường hợp hoạt động kinh doanh chưa đạt như kỳ vọng.
Về việc tìm kiếm nguồn vốn, Germ cho rằng những nhà đầu tư thiên thần (angel investors) hoặc các nhà đầu tư có cùng định hướng về tác động xã hội có thể là những người phù hợp. Anh đánh giá cao những nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến một mức lợi nhuận cao, mà còn sẵn sàng đồng hành, cùng suy nghĩ và thực sự mong muốn doanh nghiệp thành công.
Vậy làm thế nào để tìm được những người như vậy? Theo Germ, một cách hiệu quả là tham gia vào những mạng lưới gồm những người có cùng mối quan tâm hoặc đang xây dựng những doanh nghiệp tương tự. Anh lấy ví dụ về CSIP tại Hà Nội, một tổ chức hỗ trợ và thúc đẩy các doanh nghiệp mà Journey of the Senses từng làm việc cùng. Thông qua những mạng lưới như vậy, các nhà sáng lập có thể gặp gỡ những người có cùng định hướng, mở rộng mối quan hệ và từ đó có thêm cơ hội tìm được những người sẵn sàng đầu tư hoặc hợp tác.
Germ cũng nhắc đến một số chương trình tăng tốc và vườn ươm dành cho doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam như Seed Planter, CSIP hay Hatch. Những mạng lưới này có thể trở thành điểm kết nối hữu ích cho các nhà sáng lập. Bên cạnh đó, các sự kiện, nhóm cộng đồng và những người đang tổ chức các buổi gặp gỡ trong lĩnh vực này cũng là những nơi giúp mọi người làm quen và xây dựng kết nối.
Kinh nghiệm của chính Journey of the Senses là một ví dụ khá rõ cho điều này. Khi tham gia mạng lưới CSIP tại Hà Nội, họ được giới thiệu đến những nhóm và tổ chức khác. Từ CSIP, Journey of the Senses kết nối với MISC ở Hàn Quốc; thông qua MISC, họ tiếp tục kết nối với những đối tác khác như Lane. Những mối quan hệ cứ thế mở rộng từ kết nối này sang kết nối khác, tạo ra một hiệu ứng giống như “quả cầu tuyết”, khi càng biết nhiều người thì càng có thêm nhiều cơ hội mới.
Cuối cùng, Germ cho rằng dù việc tự mình xây dựng doanh nghiệp là điều đáng trân trọng, làm việc cùng nhau và tận dụng thế mạnh của mỗi người thường sẽ hiệu quả hơn. Mỗi người có những chuyên môn, kinh nghiệm và mạng lưới quan hệ khác nhau. Vì vậy, việc tìm kiếm những người có cùng định hướng, chia sẻ nguồn lực và cùng nhau làm việc có thể giúp một doanh nghiệp tạo tác động xã hội phát triển tốt hơn.
Với Germ, đôi khi điều quan trọng nhất vẫn là chủ động kết nối. Nếu có một ý tưởng tốt, có động lực và thực sự đam mê với điều mình đang làm, hãy bắt đầu và tìm đến những người có cùng định hướng. Từ những kết nối ban đầu, nhiều cơ hội khác có thể dần mở ra.
Câu hỏi: Nhìn về chặng đường tiếp theo của Journey of the Senses, anh đang có những định hướng hoặc chiến lược gì để phát triển doanh nghiệp trong thời gian tới?
Trả lời:
Germ chia sẻ rằng trước đại dịch, Journey of the Senses từng có kế hoạch mở rộng hoạt động sang một số thành phố khác tại Việt Nam. Họ từng nghĩ đến việc phát triển mô hình nhà hàng chay kết hợp với spa tại những địa điểm như Hội An, Phú Quốc và Hà Nội. Phía CSIP tại Hà Nội khi đó cũng rất hào hứng với ý tưởng đưa một số mô hình kinh doanh của Journey of the Senses đến Hà Nội và phát triển tại đây.
Tuy nhiên, đại dịch COVID-19 đã làm thay đổi đáng kể những kế hoạch này. Về mặt tài chính, doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn và phải sử dụng phần tiền tiết kiệm của mình để duy trì hoạt động. Vì vậy, ở thời điểm hiện tại, Journey of the Senses cần tập trung xây dựng lại một khoản dự phòng tài chính đủ vững trước khi có thể nghĩ đến việc mở rộng.
Những ý tưởng từng được đặt ra trước đại dịch vì thế vẫn còn đó, nhưng hiện tại doanh nghiệp cần quay lại với “bàn vẽ” và kiên nhẫn chờ đợi thêm một thời gian. Germ cho rằng đôi khi một ý tưởng có vẻ rất khả thi, nhưng khi thực sự bước vào kinh doanh, người làm doanh nghiệp cũng phải thừa nhận rằng may mắn là một phần không nhỏ của hành trình khởi nghiệp.
Trong dài hạn, Germ vẫn tin rằng ý tưởng phát triển Dialogue in the Dark là một hướng đi mà Journey of the Senses có thể tiếp tục thực hiện. Tuy nhiên, với những kế hoạch mở rộng khác, anh cho rằng doanh nghiệp cần thêm thời gian và một nền tảng tài chính vững chắc hơn trước khi có thể bắt đầu lại.
—--
Câu chuyện của Journey of The Senses không chỉ là câu chuyện về việc tạo việc làm cho người khuyết tật, mà còn gợi mở một cách khác để nhìn về năng lực và sự khác biệt. Khi được trao cơ hội và một môi trường phù hợp, những điều từng được xem là “bất lợi” có thể trở thành thế mạnh, tạo ra giá trị cho cả cá nhân, doanh nghiệp và cộng đồng.
Có lẽ, thay đổi bắt đầu từ một câu hỏi rất đơn giản: Thay vì nhìn vào những gì một người không thể làm, chúng ta có thể nhìn thấy điều gì ở những gì họ có thể làm?
Nếp Mới #17: Câu chuyện về Journey of the Senses - Khi những người yếu thế tạo giá trị trong một hệ sinh thái kinh doanh tạo tác động
Hãy tưởng tượng bạn bước vào một căn phòng hoàn toàn tối. Không còn ánh sáng để nhận biết người đang ngồi cạnh mình. Bạn cố gắng dùng bữa trong sự lóng ngóng. Bạn không biết chén dĩa nằm ở đâu, món ăn trông như thế nào. Bỗng nhiên, đôi mắt của bạn không phát huy được năng lực của nó nữa. Để có thể tiếp tục bữa ăn, bạn cần sự hướng dẫn và hỗ trợ từ người khác. Đó là những người khiếm thị, người đã vốn dĩ quen với bóng tối từ rất lâu rồi. Và ngạc nhiên chưa! Họ thao tác, hướng dẫn, kể chuyện như thể căn phòng tối trở nên sáng đối với họ.
Bạn cũng bắt đầu nhận ra một điều khá bất ngờ: có thể chúng ta không giỏi nhận diện thức ăn bằng vị giác như mình vẫn tưởng. Một món ăn quen thuộc có thể trở nên khó nhận biết khi không nhìn thấy nó. Những âm thanh rất nhỏ trở nên rõ ràng hơn. Những chuyển động mà bình thường chúng ta không chú ý lại trở thành những tín hiệu quan trọng. Và có lẽ, trải nghiệm ấy khiến chúng ta khiêm nhường hơn trước những giới hạn của chính mình.
Và có lẽ, từ sự khiêm nhường ấy, chúng ta cũng có thể trở nên bao dung hơn với những con người khác mình. Bởi khi chính mình trải nghiệm cảm giác “không biết phải làm gì”, chúng ta bắt đầu hiểu rằng một người không làm được điều gì đó theo cách của mình không có nghĩa là họ không có năng lực. Có thể họ chỉ đang ở trong một môi trường không phù hợp với cách họ cảm nhận và tương tác với thế giới.
Cách tổ chức này khiến ta phải tự hỏi: Khuyết tật thực sự nằm ở một con người, hay nằm trong cách môi trường và xã hội được thiết kế?
Đó là những trải nghiệm thực khách sẽ có khi dùng bữa tại Noir.Dining in the Dark, nhà hàng được Vũ Anh Tú và Germ Doornbos thành lập tại Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2014. Tại Noir, khách dùng bữa trong bóng tối hoàn toàn, còn những nhân viên khiếm thị chịu trách nhiệm hướng dẫn và phục vụ họ. Trong một không gian được thiết kế khác đi, người thường bị xã hội nhìn nhận là “khuyết tật” lại trở thành người thông thạo nhất, tự tin nhất và có khả năng chăm sóc người khác.
Trong nhiều chính sách và thực hành y tế–xã hội trước đây, khuyết tật thường được tiếp cận chủ yếu qua mô hình y khoa (medical model of disability). Mô hình này xem khuyết tật là vấn đề nằm chủ yếu ở cá nhân, bắt nguồn từ bệnh tật, chấn thương hoặc tình trạng cơ thể; vì vậy, giải pháp thường tập trung vào điều trị, phục hồi chức năng hoặc giúp cá nhân thích nghi tốt hơn với môi trường hiện có.
Bên cạnh đó, một cách nhìn khác lại đặt người khuyết tật vào vị trí của những người kém may mắn cần được thương cảm và giúp đỡ. Từ đây xuất hiện nhiều hoạt động từ thiện có thiện ý, nhưng người khuyết tật thường vẫn chỉ là người thụ hưởng, thay vì người lao động có chuyên môn, người kiến tạo giá trị hay người tham gia ra quyết định.
Trong vài thập niên gần đây, mô hình xã hội về khuyết tật (social model of disability) đã mở ra một cách nhìn khác. Cách nhìn này không phủ nhận những khác biệt hoặc suy giảm về thể chất, tinh thần và giác quan. Tuy nhiên, nó cho rằng mức độ một người bị hạn chế còn được tạo ra bởi những rào cản trong môi trường sống: cầu thang không có đường dốc, thông tin không có các định dạng tiếp cận khác, định kiến của nhà tuyển dụng, phương pháp đào tạo chỉ phù hợp với một nhóm người, hay những quy trình làm việc được xây dựng quanh hình dung về một con người “bình thường”.
Do đó, thay vì tập trung vào những khiếm khuyết, hạn chế của một người, chúng ta cần đặt câu hỏi “Làm thế nào để tạo ra một môi trường để một người có thể tham gia, phát huy năng lực và tạo giá trị?”. Thay vì buộc tất cả mọi người thích nghi với một cấu trúc có sẵn, chúng ta cần xem xét lại và tái thiết kế chính cấu trúc ấy nếu chúng đang lề hoá những nhóm người khác.
Tư duy trên chính là những nền tảng của Noir. Noir đã thay đổi chính cấu trúc của trải nghiệm: khi bóng tối trở thành môi trường làm việc; khả năng định hướng, ghi nhớ không gian và sử dụng các giác quan khác trở thành năng lực nghề nghiệp; còn người khiếm thị đảm nhận vị trí trực tiếp tương tác, chăm sóc và dẫn dắt khách hàng.
Đây là sự khác biệt giữa việc tạo một chỗ trống cho người khác biệt trong hệ thống cũ và việc tái thiết kế hệ thống từ chính sự khác biệt ấy.
Từ Noir, hai nhà sáng lập tiếp tục phát triển Journey of the Senses (Hành trình các giác quan) như một hệ sinh thái doanh nghiệp tạo tác động trong ngành nhà hàng và dịch vụ. Blanc tạo ra một trải nghiệm nơi thực khách gọi món và giao tiếp với đội ngũ nhân viên khiếm thính thông qua ngôn ngữ ký hiệu. Là Hoa kết hợp nghệ thuật cắm hoa với những thông điệp được thể hiện bằng ngôn ngữ ký hiệu. Noir. Spa phát triển dịch vụ với các kỹ thuật viên khiếm thị. Các mô hình như Đu Đủ Xanh và Cà Phê in the Dark tiếp tục mở rộng hệ sinh thái trải nghiệm và việc làm bao trùm.
Trong các mô hình ấy, người khuyết tật không đứng bên ngoài hoạt động kinh doanh như những người nhận hỗ trợ. Họ sử dụng chính những năng lực riêng biệt của mình để tạo ra giá trị cho khách hàng.
Journey of the Senses từng diễn giải PWD không chỉ là Persons with Disabilities (những người với những khiếm khuyết) mà còn là Persons with Different Abilities - những người có khả năng khác. Cách gọi này thể hiện một cái nhìn toàn vẹn hơn về một người: có những điểm họ có thể chưa hoàn hảo, nhưng họ cũng sở hữu những năng lực rất riêng biệt không ai có.
Tuy vậy, nó cũng mở ra một câu hỏi cần được thảo luận: làm sao để trân trọng những khả năng khác biệt mà không “bình thường hóa” những khiếm khuyết, phủ nhận những khó khăn có thật, hay đặt lên một người áp lực phải sở hữu một “năng lực đặc biệt” để được công nhận? Tức là làm thế nào để cân bằng những yếu tố trên?
Ở bất cứ đâu, chúng ta đều đang mang trong mình một định nghĩa về cái chuẩn: một người có thể nhìn, nghe, đọc, nói, di chuyển, học và làm việc theo cùng một cách; có thể theo kịp một nhịp độ chung; sẵn sàng thể hiện bản thân theo những quy tắc chung; có những phong tục tập quán chung; tin theo những niềm tin chung… Những người không khớp với hình dung ấy thường bị xem là thiếu năng lực (thậm chí bị dán nhãn kém cỏi, vô dụng), không hoà đồng hoặc không phù hợp với văn hóa tổ chức.
Nhưng năng lực không phải một thuộc tính hoàn toàn cố định nằm bên trong cá nhân. Nó hình thành trong mối quan hệ giữa con người với môi trường, công cụ, công việc và những người xung quanh. Một người có thể bị xem là “không có khả năng” trong một hệ thống/ công việc/ môi trường, nhưng lại phát triển rực rỡ hay trở thành người dẫn đường trong một môi trường khác/ thiết kế tổ chức khác đi.
Vì vậy, một tổ chức trân trọng sự khác biệt không chỉ hỏi làm thế nào để giúp những người khác biệt hòa nhập. Nó còn phải hỏi sự hiện diện của họ có thể giúp tổ chức nhìn thấy những giới hạn của chính mình, mở ra những cách giao tiếp mới, những phương thức làm việc mới và những giá trị mà trước đây tổ chức chưa biết cách nhận ra hay không. Để sau cùng, sự bao hàm không nằm ở thể lí, mà còn về quan điểm, góc nhìn, văn hoá, khả năng… trong một thế giới rất đa dạng. Hành trình của Journey of the Senses là một lời mời phản tư để cùng nhau hướng đến một thế giới công bằng, bao hàm và hạnh phúc cho tất cả mọi người.
Trong số Nếp Mới tháng này, chúng ta sẽ gặp gỡ anh Germ Doornbos, đồng sáng lập Journey of the Senses và Noir. Dining in the Dark, để cùng tìm hiểu hành trình hơn mười năm xây dựng một doanh nghiệp tạo tác động từ những khả năng khác biệt.
Cuộc đối thoại sẽ không chỉ dừng lại ở câu chuyện hình thành một nhà hàng đặc biệt. Chúng ta sẽ cùng lắng nghe anh Germ chia sẻ thêm về những câu hỏi:
Thời gian: 19h30 ngày 25/08/2026
Hình thức: Zoom
Ngôn ngữ: Tiếng Anh (có phiên dịch tiếng Việt)
[Sự kiện dành riêng cho Hội viên Vcil Community]
Germ Doornbos là doanh nhân xã hội người Hà Lan, chuyên gia trong lĩnh vực nhà hàng - khách sạn và đồng sáng lập Journey of the Senses cùng Vũ Anh Tú.
Năm 2014, hai người thành lập Noir. Dining in the Dark tại Thành phố Hồ Chí Minh, tạo nên một trải nghiệm ẩm thực trong bóng tối hoàn toàn được dẫn dắt bởi đội ngũ nhân viên khiếm thị. Từ Noir, họ tiếp tục phát triển các mô hình dịch vụ như Blanc, Là Hoa, Noir. Spa, Đu Đủ Xanh và Cà Phê in the Dark, từng bước hình thành một hệ sinh thái doanh nghiệp tạo tác động với sự tham gia của người khiếm thị, người khiếm thính và các nhóm đa dạng khác.
Năm 2020, Germ Doornbos và Journey of the Senses được ghi nhận tại Asia Pacific Social Innovation Partnership Award trong lĩnh vực kinh doanh bao hàm (inclusive business).
Thông qua kinh nghiệm thiết kế trải nghiệm, đào tạo và vận hành đội ngũ đa dạng, Germ theo đuổi một câu hỏi xuyên suốt: làm thế nào doanh nghiệp có thể nhận ra những năng lực thường bị xã hội bỏ qua, đưa chúng vào trung tâm của quá trình tạo ra giá trị và góp phần thay đổi cách chúng ta nhìn nhận lẫn nhau?
Lấy cảm hứng từ chữ “Nếp” trong tiếng Việt - biểu thị những khuôn mẫu vốn có của văn hóa, thói quen và đời sống thường nhật - Vcil Community khởi xướng Nếp Mới để tạo ra một không gian nuôi dưỡng những cách sống mới: ưu tiên hạnh phúc bền vững và tái tạo của cải đích thực.
Mỗi tháng, các thành viên cộng đồng sẽ cùng đi sâu vào một chủ đề khác nhau. Nếp Mới mời các học giả, chuyên gia và những người thực hành chia sẻ hiểu biết và kinh nghiệm về những vấn đề thiết yếu, có liên quan đến đời sống. Người tham gia có cơ hội đối thoại, làm sâu sắc thêm hiểu biết, tìm hướng giải quyết cho những vấn đề cá nhân và tập thể, hoặc bắt đầu những công việc có ý nghĩa.
- Email: vcil.group@gmail.com
- Hotline/Zalo: 0836 243 541 (Huy) · 0918 580 257 (Trinh)
Nội dung đầy đủ của bài viết này chỉ dành cho Hội viên Vcil. Đăng nhập để đọc tiếp phần còn lại.
Nếp Mới sẽ mời những học giả, chuyên gia, những người có kinh nghiệm thực tiễn để chia sẻ về những chủ đề thiết yếu, gần gũi trong cuộc sống
