Nếp Mới #18: Khi văn hóa không chỉ nằm trong ký ức - Chị Kiều Maily và câu chuyện tái tạo văn hóa Chăm

Chúng ta đang sống trong một thế giới hội nhập hơn bao giờ hết. Sự giao thoa văn hóa, thậm chí xâm thực văn hóa, do đó diễn ra ngày càng mạnh mẽ và nhanh chóng, đặc biệt là với sự phát triển của công nghệ và mạng xã hội. Đi cùng với đó là sự di cư, đứt gãy cộng đồng, sự gia tăng ngày càng nhiều các gia đình hạt nhân, khiến sự giao thoa và hội nhập này đặt ra một câu hỏi quan trọng: Văn hóa truyền thống, cái hay, cái đẹp của dân tộc mình rồi sẽ như thế nào?

Đó là một câu hỏi mà bất cứ nền văn hóa địa phương nào cũng phải đặt ra nếu muốn được tiếp tục duy trì và tiếp biến trong thời đại mới. Để tìm giải pháp cho vấn đề trên, chị Kiều Maily, một nhà nghiên cứu, tác giả sách người Chăm, đã thử nghiệm những cách khác nhau để phục hồi, lan tỏa và trao truyền văn hóa Chăm không chỉ trong cộng đồng người Chăm, mà còn lan tỏa tới bạn bè thế giới.

Chị Kiều Maily được biết đến qua nhiều năm nghiên cứu, thực hành và giới thiệu văn hóa Chăm, từ trang phục, ẩm thực đến tri thức về cây thuốc và đời sống cộng đồng. Cách tiếp cận để bảo tồn văn hóa không chỉ dừng lại ở việc đi tìm những gì đang dần mất đi, nghiên cứu và ghi lại, mà còn hướng đến việc mang văn hóa vào đời sống bằng những hình thức mới phù hợp với thời đại.

Sinh ra, lớn lên và được thụ hưởng một đời sống văn hóa đậm bản sắc Chăm, bên trong chị đã được nuôi dưỡng tình yêu và sự kết nối sâu sắc với văn hóa của mình. Chúng được thể hiện qua từng món ăn, trang phục hay những bài thuốc chữa bệnh. Nhưng theo thời gian, chị dần nhận ra chúng đang mất đi khỏi đời sống người Chăm. Rất nhiều thứ thế hệ trước vẫn còn nhớ nhưng thế hệ sau không còn biết đến.

Thực trạng đó thôi thúc chị Maily trở về làng quê của mình và bắt đầu một hành trình mới. Đó là tìm về những mảnh vụn ký ức Chăm đã bị rơi rụng theo thời gian. Chị muốn hệ thống chúng lại và giới thiệu cho thế hệ sau. Maily đã đi qua nhiều nơi có người Chăm sinh sống để tìm hiểu và đối chiếu. Chị nhận ra rằng đã có quá nhiều giá trị văn hóa Chăm bị lãng quên và đâu đó trong tim chị có một sự thôi thúc gìn giữ. Maily đã biến những ước muốn thành hành động bằng các công trình nghiên cứu được đúc kết trong những quyển sách ý nghĩa.

Nhưng rồi một câu hỏi khác xuất hiện: tìm lại để làm gì? Nếu những gì tìm được chỉ nằm trong sách, trong ảnh hay trong một bộ sưu tập, thì liệu văn hóa có thực sự được tiếp nối?

Có lẽ từ đây, công việc của Maily không chỉ dừng ở tìm và ghi lại mà hướng đến tạo điều kiện để văn hóa tiếp tục được sống.

Không chỉ giữ lại, mà đưa trở lại đời sống

Một trong những việc chị Maily đang làm là kêu gọi người Chăm duy trì vườn thuốc Nam cổ truyền ở làng thuốc Palei Phước Nhơn. Bởi vì từ xưa, người Chăm nổi tiếng với việc chữa trị bệnh bằng thảo dược. Theo thời gian, số người Chăm còn am hiểu y thuật mai một; vườn thuốc Chăm cũng vì thế mà trở nên tiêu điều.

Chị đã trồng lại các loại thuốc quý trên mảnh đất gia đình mình. Chị cũng kêu gọi người Chăm trong vùng cùng hợp tác. Những nỗ lực của chị đã có những hiệu quả nhất định. Trong vườn thuốc của Maily giờ còn xuất hiện thêm một loại cây quý mà người Chăm xưa chuyên dùng làm thuốc nhuộm vải.

Bên cạnh đó, chị Maily bắt đầu tìm kiếm những chương trình phù hợp để lồng ghép quảng bá văn hóa Chăm ở Hội An. Chị tiếp tục kêu gọi các bạn trẻ Chăm mặc trang phục truyền thống. Giờ đây đã có nhiều bạn trẻ Chăm mặc áo dài truyền thống trong những dịp đặc biệt. Họ hiểu và tự hào về nét đẹp trang phục của mình.

Ngoài ra, mỗi lần về quê dịp lễ Tết, Maily lại làm những bữa tiệc món ăn Chăm tự chọn. Chị biến tấu khiến món ăn Chăm trở nên ngon hơn, nói về ý nghĩa của món ăn, của năm mới… những giá trị mà nhiều người Chăm không biết đến khiến bà con ở quê chị cảm thấy vô cùng ý nghĩa. Nhờ thế, phong trào tìm hiểu về năm mới từ những bữa tiệc buffet Chăm của Maily đã lan tỏa khắp cộng đồng. Người Chăm ở làng Chăm cũng tự tin nói tiếng Chăm, nấu món ăn truyền thống đãi khách phương xa.

Hiện nay, chị Kiều Maily đang vận hành Champa Amaravati House ở Hội An - một không gian để giới thiệu văn hóa Chăm cho du khách đến thăm Hội An.

Trong một căn nhà nhỏ, khách đến có thể nghe kể chuyện, xem múa, nghe trống, ăn món Chăm, tìm hiểu về phong tục và những đồ vật trong đời sống. Chính Maily tham gia vào nhiều công việc ở đó - từ chuẩn bị đồ ăn, pha trà đến kể chuyện và biểu diễn.

Điều này làm thay đổi cách người ngoài tiếp xúc với văn hóa Chăm.

Thay vì nhìn một nền văn hóa qua những hiện vật đã nằm yên trong bảo tàng hay những di tích của một vương quốc đã qua, họ có thể gặp những người Chăm đang sống tại quê chị, lắng nghe câu chuyện từ chính họ và trải nghiệm một phần đời sống văn hóa ấy.

Nhưng cách làm này cũng đặt ra một vấn đề không dễ: khi văn hóa bước vào du lịch và thị trường, làm thế nào để nó không trở thành một màn trình diễn về “người Chăm ngày xưa”?

Maily không đứng ngoài câu hỏi đó. Những không gian chị làm cũng là những thử nghiệm để tìm câu trả lời.

KariChampa – Gourmet Lab Hoi An tiếp tục câu chuyện theo một hướng khác: đưa ẩm thực Chăm vào một mô hình kinh doanh đương đại. Còn việc nghiên cứu và khôi phục tri thức về thuốc Nam lại đưa chị trở về với một lớp di sản khác — những cây thuốc, cách sử dụng chúng và nghề thuốc đã được truyền qua nhiều thế hệ trong cộng đồng Chăm Phước Nhơn.

Ở đây, “bảo tồn” không còn chỉ là giữ nguyên một thứ thuộc về quá khứ. Nó trở thành câu chuyện về việc làm thế nào để những tri thức ấy còn có lý do để tồn tại trong hiện tại.

Văn hóa thay đổi đến đâu thì vẫn còn là văn hóa?

Một nền văn hóa sống thì không thể đứng yên. Người trẻ rời quê. Thành phố thay đổi. Du lịch tạo ra thị trường mới. Những món ăn được nấu theo cách khác. Trang phục truyền thống được mặc trong những hoàn cảnh mới. Những nghi lễ có thể được rút ngắn hoặc thay đổi.

Vậy điều gì cần được giữ? Điều gì có thể thay đổi?

Và ai là người có quyền trả lời câu hỏi đó?

Nếu cứ giữ nguyên mọi thứ, văn hóa có thể trở thành một hình ảnh được đóng khung của quá khứ. Nhưng nếu thay đổi quá nhiều để phù hợp với thị trường, liệu những gì còn lại có còn mang ý nghĩa với chính cộng đồng đã tạo ra nó?

Đó không phải là những câu hỏi chỉ dành cho người Chăm. Đây cũng là câu chuyện mà nhiều cộng đồng đang phải đối diện khi văn hóa địa phương gặp quá trình đô thị hóa, du lịch hóa và toàn cầu hóa. Câu hỏi này càng trở nên cấp thiết hơn khi xã hội ngày càng bị đồng hóa, và tri thức bản địa ngày càng bị biến mất dần - thay thế vào đó là những hiểu biết thiếu sự ăn nhập với văn hóa, lối sống, sinh thái bản địa. Nếu từng địa phương có thể giữ gìn được hồn cốt, lối sống, và tự chủ được về mặt kinh tế, chúng ta sẽ có sức chống chịu tốt hơn trước các biến động của xã hội ngày nay.

Hành trình của chị Kiều Maily vì thế không chỉ là câu chuyện về việc lưu giữ văn hóa Chăm. Nó cũng là một quá trình thử nghiệm: nghiên cứu một di sản, một nền văn hóa, đưa nó trở lại đời sống, rồi đối diện với những thay đổi xảy ra khi nó gặp con người và bối cảnh mới; đó là một trong những giải pháp để giải quyết các vấn đề hiện hữu.

THÔNG TIN VỀ BUỔI NẾP MỚI #18

Thời gian: 19h30 ngày 28/09/2026

Hình thức: Zoom

Ngôn ngữ: Tiếng Việt

[Sự kiện dành riêng cho Hội viên Vcil Community]

Trong buổi Nếp Mới #18, Vcil Community sẽ cùng chị Kiều Maily đi sâu hơn vào hành trình ấy: từ những năm tháng đi tìm và nghiên cứu văn hóa Chăm, đến việc xây dựng những không gian và dự án để văn hóa có thể tiếp tục được thực hành; đồng thời cùng đặt ra những câu hỏi khó hơn về bảo tồn, thương mại hóa và sự thay đổi của một nền văn hóa khi bước vào đời sống đương đại.

Về diễn giả

Kiều Maily là nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu và là sứ giả văn hóa. Chị là tác giả của 2 tập thơ “Giữa hai khoảng trống” (2013); “Nàng, hoa của cát” (2019). Ngoài thơ, chị là tác giả biên khảo, chủ biên các tác phẩm về văn hóa Chăm như “Độc đáo ẩm thực Chăm” (2014); “Palei Phước Nhơn của tôi” (2016), “Em đi lễ hội” (sách dành cho thiếu nhi song ngữ Việt – Anh).

Chị mở không gian văn hóa Champa Amaravati House (còn gọi là Ốc đảo Chăm) tại Hội An, như một bảo tàng nhỏ với nhiều loại nhạc cụ truyền thống, những bộ trang phục, những hiện vật gia dụng, những hình ảnh tiêu biểu về các lễ hội quan trọng trong đời sống của đồng bào Chăm và giới thiệu ẩm thực với khách quốc tế.

‍