[Nếp Mới #2] Chánh Nghiệp - Tái Hình Dung Việc Làm Và Giáo Dục Cùng Manish Jain

Trong bối cảnh hiện đại, nơi mà phần lớn công việc bị xem như một gánh nặng — một dạng “Hoại nghiệp” (Deadlihood), khi con người đánh đổi thời gian và sức lực để chạy theo tăng trưởng vô hạn, tiêu dùng không điểm dừng và tích lũy vật chất, câu hỏi đặt ra là: Liệu chúng ta có thể tìm ra một cách thức làm việc khác — một con đường nuôi dưỡng sự sống thay vì hủy hoại nó?

Để cùng nhau khám phá câu hỏi này, vào ngày 2.5 vừa rồi, Vcil Community đã mời bác Manish chia sẻ trong buổi trò chuyện với chủ đề “Chánh Nghiệp – Tái tưởng tượng về việc làm và giáo dục”. Trong buổi trò chuyện này, chúng ta đã có cơ hội cùng nhau soi chiếu lại hệ thống kinh tế, giáo dục và việc làm hiện tại — để chất vấn, phân tích và mở ra cuộc đối thoại về “Chánh nghiệp” (Alivelihood): một cách tiếp cận mới, nhân văn và bền vững trong công việc và cuộc sống.

Dưới đây là phần tóm tắt nội dung của buổi chia sẻ và thảo luận:

Hành trình tự vấn lại hệ thống của bác Manish

Bác Manish lớn lên tại Mỹ, chính vì vậy bác cũng như bao người khác, bác từng bị bắt cóc vào giấc mơ Mỹ - một giấc mơ mà hàng triệu người trên thế giới khao khát: được sống trong một xã hội đa sắc tộc, tự do, tiện nghi và đầy hứa hẹn. Tuy nhiên, chính việc lớn lên tại Mỹ, cụ thể là vùng ngoại ô của Chicago, theo học tại các trường công lập, đã cho bác cơ hội thấu hiểu sâu sắc hơn về văn hóa và hệ thống của đất nước này.

Qua trải nghiệm sống thực tế, bác nhận ra rằng hệ thống và văn hóa Mỹ – vốn được ca ngợi rộng rãi – lại là một trong những mô hình kém lành mạnh nhất, bạo lực nhất, và gây ra nhiều trầm cảm nhất. Điều bác không thể hiểu nổi tại sao cả thế giới ngưỡng vọng, học theo và tôn vinh như một hình tiên tiến nhất.

Bác chia sẻ một trải nghiệm trong lớp học kinh tế: một vị giáo sư đã chỉ vào bản đồ và nói rằng: Bạn có biết khi nền kinh tế gặp suy thoái thì điều tốt nhất chúng ta nên làm là gì không? Đó là hãy bắt đầu một cuộc chiến tranh.

Thực tế hơn 100 năm qua, mỗi khi nước Mỹ đối mặt với khủng hoảng kinh tế, họ đều khơi mào một cuộc chiến tranh mới. Bác cho rằng đây là một điều bệnh hoạn khi chúng ta nói về câu chuyện kinh tế cần phải gây ra chiến tranh.

Thêm vào đó, điều khiến bác chất vấn lại hệ thống của Mỹ đó là khi chúng ta nhắc đến Bhutan - một quốc gia theo đuổi chỉ số GNH (Gross National Happinesslà) - chỉ số tổng hạnh phúc quốc gia.

Liệu một đất nước như Mỹ – nơi có đầy đủ vật chất, công nghệ hiện đại, sức mạnh quân sự vượt trội – có thật sự mang lại hạnh phúc cho người dân của chính mình không? Trong khi thực tế cho thấy, có đến 50% người bạn xung quanh bác phải sử dụng thuốc an thần hoặc thuốc chống trầm cảm, và đối diện với các vấn đề như cô đơn, mất phương hướng và thiếu ý nghĩa sống.

Những điều này khiến bác lo ngại sâu sắc rằng hệ thống hiện tại đã khiến con người đánh mất khả năng tìm thấy ý nghĩa trong giáo dục, công việc hay các mối quan hệ. Không dừng lại ở đó, bác còn đặt dấu hỏi lớn về hệ thống thực phẩm ở Mỹ, khi người dân phải đối mặt với hàng loạt căn bệnh mãn tính và béo phì bắt nguồn từ thực phẩm biến đổi gen và các sản phẩm công nghiệp độc hại.

Trong nền văn hóa phương Tây, từ bao giờ con người lại đánh đồng hạnh phúc với sự giàu có vật chất? Bác không phủ nhận rằng chúng ta cần tiền để sống, nhưng nếu chỉ mải miết chạy theo vật chất, con người sẽ dần đánh mất những giá trị sống cốt lõi.

Ngoài ra, khi được làm việc tại các tổ chức lớn như Liên Hợp Quốc, UNESCO, Ngân hàng Thế giới, USAID và nhiều tổ chức phát triển quốc tế khác, bác ngày càng có nhiều hoài nghi về bản chất của hệ thống này. Có hai điều khiến bác chất vấn:

1. Sự phụ thuộc vào “chuyên gia”: Nhiều tổ chức quốc tế cử các chuyên gia đến các quốc gia khác để “giúp đỡ”, nhưng thực tế là họ không hề hiểu về văn hóa, hệ sinh thái hay truyền thống bản địa. Làm sao họ có thể đưa ra lời khuyên hay giải pháp đúng đắn trong khi chính họ không thực sự hiểu đất nước mà họ đang làm việc? Bác nghi ngờ sâu sắc hiệu quả và ý nghĩa thực sự của hệ thống chuyên gia này.
2. Vấn đề khai thác tài nguyên dưới danh nghĩa “hỗ trợ”: Trong thời gian làm việc tại các tổ chức phát triển, bác từng đọc một nghiên cứu cho thấy các nước phát triển ở Bắc Bán Cầu viện trợ cho các nước Nam Bán Cầu khoảng 140 tỷ USD mỗi năm. Tuy nhiên, lượng tài nguyên thiên nhiên mà họ khai thác từ các nước này lên tới 1.300 tỷ USD. Điều này khiến bác phải chất vấn rằng: Liệu hệ thống này đang giúp đỡ hay cướp bóc tài nguyên thiên của chúng ta theo một cách khác?

Tất cả những trải nghiệm, quan sát và suy ngẫm đó khiến bác nhận ra rằng tất cả triết lý hay hệ thống mà Mỹ đang theo đuổi là một hệ thống đang hủy hoại con người, thiên nhiên và toàn bộ sự sống. Bác cho rằng hệ thống này là một hệ thống ác quỷ Satan, như Gandhi từng nói rằng: “Một hệ thống tách rời con người khỏi tiếng nói bên trong, khỏi trực giác, khỏi tự nhiên, và luôn tìm cách thống trị thay vì hòa hợp với tự nhiên – chính là một hệ thống của quỷ dữ.”

Sau khi vỡ mộng với giấc mơ Mỹ, bác quyết định trở lại Ấn Độ và học từ người bà mù chữ của mình, bác gọi đây là Grandmother University (tạm dịch: đại học người bà). Bác nhận ra chìa khóa của các giải pháp cho các vấn đề mà bác luôn đau đáu nằm trong nền văn hóa và cộng đồng địa phương. Chính vì vậy, cùng với vợ và em gái, bác đã khởi xướng một phong trào gọi là Shikshantar. Mục tiêu chính là tạo ra một không gian hỗ trợ cho bất kỳ ai muốn làm việc và thực hiện các giải pháp giáo dục thay thế.

Dưới đây là thông tin về một số hoạt động và dự án giáo dục của bác Manish Jain:

• Swaraj Jail University ở nhà tù trung tâm Udaipur: Đại học trong tù. Nơi không gian phía sau song sắt được chuyển hóa từ nơi trừng phạt phạm nhân thành không gian học tập tự định hướng của tù nhân, nơi mỗi tù nhân được khám phá đam mê, thực hành những kỹ năng cần thiết, tái tạo lòng tự trọng, kỹ năng lãnh đạo và xây dựng mục tiêu tương lại.
• Website: https://www.jailuniversity.org
• Swaraj University: Chương trình Đại học thay thế, giáo dục tự định hướng (Self-directed Education) trong 2 năm.
  Website: https://www.swarajuniversity.org

• Shikshantar: The People's Institute for Rethinking Education and Development (tạm dịch: Viện Nghiên Cứu Nhân Dân Tư Duy Lại về Giáo Dục và Phát Triển) được thành lập để chất vấn hệ thống trường học hiện đại. Mô hình trường học theo kiểu nhà máy và các chương trình xóa mù chữ đang kiềm chế những hình thức học tập đa dạng và các loại trí thông minh khác nhau.
  Website: https://www.shikshantar.org
• Creativity Adda: Không gian unschooling, giáo dục tự hướng (self-directed education) bên trong ngôi trường công của chính phủ. Nơi các bạn trẻ được tự do chơi đùa, học tập và tham gia vào bất cứ lớp học, hoạt động nào các bạn mong muốn hoặc yêu cầu mà không phải lo lắng về điểm số, sách giáo khoa hay học phí, vì những thứ đó không tồn tại ở Creativity Adda Delhi. Nơi các bạn học qua làm thực tế, tạo ra sản phẩm, kết quả thực tế. Có thể hình dung Creativity Adda Delhi như ngôi trường mơ ước mà Rancho tạo ra trong phân cảnh cuối của bộ phim Ba Chàng Ngốc (3 Idiots).
  Website: https://www.shikshantar.org/innovations-shiksha/creativity-adda/creativity-adda
• Ecoversitie/s Alliance: mạng lưới những người học và cộng đồng trên khắp thế giới đang phục hồi nguồn đa dạng kiến thức, mối quan hệ và trí tưởng tượng để kiến tạo một cách tiếp cận mới đối với giáo dục bậc cao
  Website: https://ecoversities.org

Chánh nghiệp là gì? Chánh nghiệp có liên quan gì đến hệ thống giáo dục hiện tại chúng ta?

Khi được hỏi “chánh nghiệp là gì”, bác Manish đã trả lời bằng cách chia sẻ một khái niệm đối lập – đó chính là hoại nghiệp. Hoại nghiệp là những sự nghiệp mang tính chất hủy hoại: bất kỳ công việc nào làm cạn kiệt sinh lực, mang tính bạo lực, bóc lột và tách rời con người khỏi đời sống tâm linh. Đó là những công việc đề cao chủ nghĩa cá nhân cực đoan và lòng tham, đồng thời thúc đẩy, khuyến khích và bảo trợ cho việc khai thác tài nguyên thiên nhiên, chiến tranh và sự lãng phí. Trong hệ thống đó, quyền lực thường tập trung vào tay một số ít người.

1. Ở cấp độ cá nhân

Hoại nghiệp xuất hiện dưới hình thức những công việc “rút cạn linh hồn” – khiến con người bị cuốn vào một vòng xoáy vô tận (rat race) không có điểm dừng. Bác Manish đặt câu hỏi: “Hãy thử hỏi những người xung quanh bạn: bạn có yêu công việc của mình không?”Câu trả lời phổ biến thường là: “Không.”

Tiếp đó: “Bạn có thấy công việc mình làm thật sự có ý nghĩa không?” Một lần nữa, phần lớn vẫn là: “Không.”

Điều này khiến bác nhớ đến quyển sách "Bullshit Jobs" của nhà nhân loại học David Graeber ở trường đại học Yale – mô tả những công việc không tạo ra giá trị thực sự. Cho dù công việc này biến mất, cũng không ảnh hưởng gì nhiều đến thế giới này.

2. Ở cấp độ hệ thống và kinh tế toàn cầu

Bác Manish cho rằng bản chất của nền kinh tế hiện tại gắn liền với khai thác và bóc lột, công nghiệp quân sự và chủ nghĩa tiêu dùng.

Phần lớn các hoạt động kinh tế hiện nay đều liên quan đến việc khai thác tài nguyên như nước, rừng, dầu mỏ, khí đốt và khoáng sản. Hệ quả là tạo ra rác thải, ô nhiễm và biến đổi khí hậu.

Và kể cả trong các cuộc chiến tranh, về bản chất, cũng là câu chuyện giành giật và chiếm lấy tài nguyên thiên nhiên.

Hệ thống này còn thúc đẩy chủ nghĩa tiêu dùng. Suốt 25 năm qua, chúng ta không ngừng nói về biến đổi khí hậu, nhưng hệ thống kinh tế vận hành theo mô hình tăng trưởng vô hạn, hoàn toàn bỏ qua đời sống cộng đồng, tài nguyên chung và hệ sinh thái, nên mọi nỗ lực đều không đủ để giảm thiểu vấn đề.

Chính vì các công việc hiện nay tồn tại trong hệ thống đó, nên chúng được tạo ra để hỗ trợ và duy trì hệ thống ấy.

Nhiều ngành nghề như tài chính, kế toán, luật, tư vấn, tâm lý học, kỹ sư hay dược phẩm – theo bác – cũng vận hành trong khuôn khổ của nền kinh tế hoại nghiệp. Chúng thường tạo ra vấn đề để rồi tìm cách giải quyết chính vấn đề đó – một vòng lặp không hồi kết.

Ví dụ về tỉ lệ gia tăng ung thư. Những hệ thống kinh tế và nghề nghiệp chúng ta đang có tạo ra rất nhiều chất độc trong môi trường, chính vì vậy khi tỉ lệ ung thư gia tăng, chúng ta lại tìm cách giải quyết vấn đề này qua hệ thống dược phẩm.

Và trong hệ thống này, hầu hết quyền lực được tập trung vào tay một số ít người của các tập đoàn toàn cầu. Thông qua các hiệp định thương mại, các khoản đầu tư quốc tế và hệ thống pháp lý toàn cầu, họ kiểm soát nguồn lực, dòng tiền và chính sách kinh tế của nhiều quốc gia.

Chính vì vậy, để chất vấn lại hệ thống hiện tại, bác Manish cùng các cộng sự đã đưa ra một định nghĩa mới về công việc: alivelihood – được hiểu là chánh nghiệp hay sinh nghiệp.

Vậy, chánh nghiệp là gì?

Theo bác, chánh nghiệp là những công việc có thể trả lời ba nhóm câu hỏi sau:

1. Công việc bạn đang làm có mang lại niềm vui, hạnh phúc và nuôi dưỡng tâm hồn không?

Công việc mà bạn đang làm, điều gì khiến tâm hồn bạn cảm thấy sống động, rực rỡ và hạnh phúc không?

Điều gì giúp bạn thấy cuộc sống có ý nghĩa và mục đích?

Sứ mệnh của bạn là gì?

2. Công việc bạn đang làm có khiến cộng đồng của chúng ta sống động trở lại hay không?

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà lòng tin xã hội đang mai một, nơi mọi người không còn gắn bó hoặc tin tưởng lẫn nhau. Khi mất đi một cộng đồng gắn kết, cảm giác cô đơn, bất lực và thiếu ý nghĩa sẽ xuất hiện. Một công việc mang tính chánh nghiệp là công việc góp phần xây dựng lại cộng đồng – nơi con người cảm nhận được năng lực, sự kết nối và khả năng tạo ra ảnh hưởng tích cực.

3. Công việc bạn đang làm có góp phần tái tạo hệ sinh thái hay không?

Nó có góp phần phục hồi đất, nước, rừng và hệ thống thực phẩm? Bởi vì một cuộc sống khỏe mạnh không thể tách rời khỏi một hệ sinh thái lành mạnh.

Ngoài ra, bác cũng nhấn mạnh rằng: Chánh nghiệp không đồng nghĩa với những khái niệm như "công việc xanh" (green jobs) hay "doanh nhân xã hội". Bởi lẽ, nếu chỉ nói đến "công việc", thì dù là công việc xanh, phát triển bền vững hay xã hội, chúng vẫn đang vận hành trong hệ thống cũ.

Trong khi đó, chánh nghiệp đòi hỏi một sự hiểu biết sâu sắc hơn: hiểu về hệ thống cũ, chất vấn hệ thống ấy, và dấn thân để thay đổi nó.

Bác đưa ra hai ví dụ mà chúng ta có thể làm. Thứ nhất, là việc thách thức quan điểm: Liệu tiêu thụ nhiều có thật sự mang lại hạnh phúc không? Một số phong trào tại Ấn Độ và Nhật Bản, như chủ nghĩa sống tối giản (minimalism), đang thúc đẩy nghịch lý: "Tiêu thụ ít hơn, ta có nhiều hơn" – nhiều không gian hơn cho bản thân và cho người khác, từ đó mang lại hạnh phúc.

Thứ hai là địa phương hóa (localization). Điều này nhấn mạnh việc tiêu dùng sản phẩm và dịch vụ trong khu vực địa phương, giảm thiểu khoảng cách giữa người sản xuất và người tiêu dùng. Địa phương hóa còn đề cao kiến thức bản địa, điều mà bác đã chia sẻ như ban đầu: Những chuyên gia không hiểu địa phương có thể tạo ra vấn đề thay vì giải quyết vấn đề. Chỉ khi thấu hiểu và dùng trí tuệ bản địa, chúng ta mới có thể giải quyết vấn đề hiệu quả. Đồng thời, cần phải trả quyền lực quyết định về tài nguyên và nền kinh tế cho các cộng đồng địa phương thay vì để các tập đoàn lớn, ở xa xôi, không hiểu gì về địa phương, quyết định thay cho chúng ta.

Câu hỏi trọng tâm mà chúng ta cần đặt ra khi nói về điều này - dành cho chính bản thân mình: Điều gì khiến mình thật sự hạnh phúc? Một cuộc đời đáng sống trông như thế nào? Điều gì mang lại ý nghĩa? Thành công là gì? Hạnh phúc là gì?

Quan trọng hơn hết, chúng ta cần dấn thân và tự mình đi tìm câu trả lời, bởi lẽ phần lớn những định nghĩa ấy đã bị người khác áp đặt – về thế nào là thành công, thế nào là hạnh phúc, thế nào là một cuộc đời đáng sống. Đã đến lúc chất vấn lại và viết lại định nghĩa của chính mình.

Giấc mơ Mỹ, với niềm tin rằng tiêu thụ khiến chúng ta hạnh phúc, đã trở thành một thảm họa – một cơn ác mộng cho hành tinh này. Vì vậy, mỗi chúng ta hãy viết lên giấc mơ của chính mình.

Cuối cùng, bác đề cập đến câu chuyện giáo dục. Bác cho rằng các trường học chính thống, thường không tạo ra không gian để chất vấn hay thảo luận về những vấn đề này— bởi lẽ hệ thống ấy không muốn chúng ta nhận ra những điều sâu xa đó. Thay vào đó, trường học gieo vào chúng ta cảm giác không an toàn và sợ hãi, khiến nhiều người rơi vào trạng thái cô đơn và lo lắng. Hệ quả là, chúng ta buộc phải tiêu dùng nhiều hơn để tìm kiếm một sự an toàn giả tạo. Nền giáo dục này gắn liền với một hệ thống và những công việc đang góp phần hủy hoại môi trường cũng như cộng đồng. Nó không trang bị cho người học những kỹ năng hay năng lực thiết yếu để xây dựng một con đường nghề nghiệp chân chính (chánh nghiệp).

Một số ví dụ về chánh nghiệp

Bác chia sẻ rằng hiện nay có rất nhiều công việc mang tính tái tạo thiên nhiên và cộng đồng. Hệ thống hiện tại không chỉ bóc lột tài nguyên tự nhiên, mà còn khiến niềm tin và sự tử tế giữa con người trong cộng đồng dần mai một. Vì vậy, bất kỳ công việc nào góp phần phục hồi môi trường và nuôi dưỡng cộng đồng đều có thể được gọi là chánh nghiệp.

Để mọi người dễ hình dung, bác đưa ra một vài ví dụ cụ thể:

• Tái tạo rừng: Một người bạn của bác đang cùng cộng đồng địa phương trồng lại rừng, phục hồi đa dạng sinh học ở những khu vực bị phá rừng hoặc canh tác độc canh. Việc này không chỉ cải thiện môi trường mà còn giúp hấp thụ khí carbon, góp phần ứng phó với biến đổi khí hậu.
• Chữa lành tâm lý: Trong một xã hội mà cả môi trường lẫn hệ thống đều gây áp lực lên sức khỏe tinh thần và thể chất, nhiều người đang tìm đến các phương pháp chữa lành như nghệ thuật, nhảy múa hay sử dụng các phương thuốc truyền thống.
• Phát triển hệ thống thực phẩm lành mạnh: Ví dụ như Banyan Root – một doanh nghiệp thúc đẩy nông nghiệp hữu cơ, hướng đến tiếp cận công bằng cho mọi tầng lớp chứ không chỉ giới giàu có. Họ còn vận hành các cửa hàng thực phẩm hữu cơ phục vụ cộng đồng.
• Tài chính chậm: Tài chính chậm là hình thức chuyển dòng tiền vào những hoạt động sáng tạo, nuôi dưỡng thay vì tàn phá như các hệ thống tài chính hiện nay.
• Làm phim truyền cảm hứng: Trong bối cảnh truyền thông hiện nay thường lan truyền sợ hãi, bạo lực và sự hoài nghi, chúng ta hoàn toàn có thể làm phim theo hướng khác — kể những câu chuyện tích cực, lan tỏa niềm tin, thúc đẩy tinh thần hợp tác và xây dựng văn hóa trao tặng.

Ngoài những chia sẻ trên, mọi người có thể tìm hiểu một số ví dụ về những chánh nghiệp khác tại đây: https://shikshantar.org/initiatives/walkouts-network/fifty-alivelihoods

Q&A: Là một người trẻ trong giai đoạn chuyển giao công việc. Vậy theo bác, 3 yếu tố quan trọng nào cần chuẩn bị để chuyển đổi từ hoại nghiệp sang chánh nghiệp?

Bác và một người bạn của bác có viết một bài viết rất thú vị về việc làm thế nào để ăn bám gia đình và bạn bè mình, bạn có thể đọc tại đây: https://vikalpsangam.org/article/how-to-sponge-off-family-and-relatives-and-be-appreciated-for-it/

Trước hết, điều đầu tiên bạn cần chuẩn bị là dẹp bỏ cái bản ngã đi, gạt sang một bên những nỗi sợ hãi bên trong mình. Hãy nhìn lại xem xung quanh mình có không gian nào — từ gia đình, người thân đến bạn bè — mà bạn có thể nhờ vả hay tạm bám víu để giảm bớt chi phí sống. Việc này không chỉ giúp bạn rời khỏi áp lực sinh tồn ngắn hạn, mà còn mở ra thời gian và khoảng trống để bạn khám phá chính mình, thử nghiệm những hướng đi khác trong sự nghiệp hay cuộc sống. May mắn thay, chúng ta đang sống ở châu Á – nơi mà việc dựa vào cộng đồng, người thân vẫn còn là điều hoàn toàn khả thi. Nếu không thể ở với ba mẹ, bạn có thể đến nhờ cô, dì, chú, bác hay bạn bè. Đơn giản chỉ là: “Cô ơi, con qua ở nhờ một thời gian nhé!” hoặc “Mày ơi, tao qua ở tạm nhà mày được không?”

Thêm vào đó, bác Manish chia sẻ một cái mẹo mà bất kỳ ai trong chúng ta cũng có khả năng để đi vòng quanh, khám phá thế giới, học hỏi và phát triển bản thân — đồng thời vẫn có thể nhận lại một ít chi phí như thông qua các chương trình tình nguyện. Tuy nhiên, trước khi đi, bạn cần chuẩn bị một vài kỹ năng có thể sử dụng được trong hành trình — đặc biệt là những kỹ năng bạn có thể đóng góp cho cộng đồng bạn đến. Rất nhiều nơi đang cần người biết làm truyền thông, chụp ảnh, quay phim. Nếu bạn biết nấu ăn, bác cho rằng: "Bạn có thể đi bất cứ đâu trên thế giới này."

Bác cũng thêm kể về một người bạn chuyên làm trang sức từ vật liệu tái chế. Dù đến đâu, người bạn ấy cũng hướng dẫn người khác làm trang sức như một cách cống hiến và kết nối. Vì vậy, hãy luôn mang theo mình một “món quà” — không phải là đồ vật, mà là kỹ năng, là tinh thần chia sẻ và phụng sự bạn có thể trao đi.

Tiếp theo, bạn cần xây dựng cho mình một “hội đồng phản hồi” — vài người bạn đáng tin cậy, những người có thể thoải mái chất vấn, phản biện bạn với tình yêu thương và thiện chí. Khi bạn chọn đi một con đường khác biệt, chắc chắn sẽ có những nhận xét tiêu cực như: “Làm việc này để làm gì?”, “Phí thời gian”, “Không đi đến đâu cả.” Chính lúc đó, bạn cần những người bạn thực sự – để nhắc bạn nhớ lý do bạn bắt đầu, để lắng nghe, lâu lâu chất vấn, lâu lâu vỗ vai, và động viên bạn trên hành trình này.

Tuy nhiên, thỉnh thoảng chúng ta cần đi lung tung một tí để tìm ra con đường mới.

Và cuối cùng, điều quan trọng khác, bạn cần có một niềm tin sâu sắc vào hành trình của mình. Để dám bước ra khỏi vùng an toàn, bạn sẽ phải đối diện với rất nhiều thử thách – cả bên trong lẫn bên ngoài. Sẽ có lo lắng, hoài nghi, và cả những tiếng nói từ người khác làm bạn chùn bước. Nhưng bạn cần tin rằng: nếu bạn dám nhảy ra khỏi vùng hiện tại, bạn có thể bay cao. Và nếu chưa thể bay, thì bạn vẫn có thể bơi được sang một nơi mới.

Ở một mức độ nào đó, bạn sẽ thấy điều mình làm thật ý nghĩa. Nhưng ở một mức độ khác, người khác có thể nói bạn điên rồ hay những sự nghi ngờ từ tiếng nói bên trong của chính mình. Dù vậy, hãy tin rằng vũ trụ luôn có một kế hoạch sắp đặt sẵn dành cho bạn. Và hành trình đó sẽ có lúc lên, lúc xuống — điều quan trọng là bạn phải sẵn sàng đón nhận tất cả. Vì dù là thành công hay thất bại, thì đằng sau mỗi trải nghiệm luôn có một món quà dành riêng cho bạn.

Q&A: Thông thường, khi muốn học hoặc phát triển một kỹ năng mới, nhiều người cho rằng mình cần phải tham gia các chương trình đào tạo chính thống — những nơi có hệ thống bài bản, được công nhận và cấp chứng chỉ. Bác Manish nghĩ gì về quan điểm này? Theo bác, đâu là cách tốt nhất để chúng ta thực sự học được một kỹ năng mới?

Bác cho rằng thật may mắn khi chúng ta được sinh ra trong nền văn hóa Á Đông, nơi vẫn còn giữ được một hình thức học tập truyền thống vô cùng quý giá — đó là học nghề hay học việc (apprenticeship), khác với thực tập (internship) như trong hệ thống giáo dục hiện đại.

Ngày nay, nhà trường chọn thầy cho chúng ta và chúng ta phải trả tiền để học. Nhưng ngày xưa, nếu muốn học một kỹ năng, người học phải chủ động đi tìm một người thầy giỏi, xin theo học, sống cùng và làm việc cùng họ. Họ học qua quan sát, thực hành, và tương tác trực tiếp — và đôi khi, còn được trả công để học. Trong kinh nghiệm hơn 35 năm của bác, phần lớn những kỹ năng mới bác học đều là được người khác trả tiền để bác học chúng.

Bây giờ, nếu bạn muốn học một nghề nào đó, bạn hoàn toàn có thể chủ động đến và nói: “Cô/chú/anh/chị ơi, con rất muốn học nghề và làm việc cùng cô chú một thời gian. Xin hãy cho con cơ hội này.” Hãy tìm đến những người đang làm nghề thành công, có kinh nghiệm thực tiễn và sẵn sàng đồng hành để dẫn dắt bạn.

Ngoài ra, chúng ta đang sống trong một thời đại đầy thuận lợi khi có rất nhiều nguồn tài nguyên miễn phí như YouTube hay các nguồn tài nguyên trực tuyến, nơi bạn có thể tự học, thử nghiệm và phát triển kỹ năng của mình.

Điều quan trọng nhất là bạn phải nhớ: người thầy đầu tiên và quan trọng nhất chính là người thầy bên trong bạn. Ví dụ, khi bạn nấu một món ăn mới, người đầu tiên thưởng thức và đánh giá chính là bạn, phải không?

‍