[Nếp Mới #9] Cái Bẫy Của Thước Đo Carbon Cùng Camila Moreno

MA TRẬN CARBON: KHI KHÍ HẬU TRỞ THÀNH CÔNG CỤ CHO MỘT TRẬT TỰ THẾ GIỚI MỚI

Đến với sự kiện Nếp mới tháng 12/2025, cô Camila, một trong những chuyên gia hàng đầu của xã hội dân sự về chính sách khí hậu đã dành thời gian để chia sẻ với cộng đồng Vcil về các chỉ số carbon, số hóa và quyền lực doanh nghiệp.

Camila đã làm sáng tỏ lịch sử và những quỹ đạo tương lai có thể xảy ra của cấu trúc quyền lực toàn cầu hóa công nghệ mới nổi, đặc biệt tập trung vào việc chương trình nghị sự đó gắn bó chặt chẽ như thế nào với quản trị khí hậu quốc tế, chẳng hạn như các cuộc đàm phán khí hậu COP.

Bà nhấn mạnh cách mà sự phức tạp của khí hậu đã bị quy giản về carbon dioxide, và điều đó đã phục vụ cho việc lợi dụng các cuộc đấu tranh môi trường đa dạng vào một chương trình nghị sự thân thiện với doanh nghiệp dựa trên các kế hoạch cho thị trường, số hóa và tài chính hóa tự nhiên. Camila đưa ra cho tất cả chúng ta một lời cảnh báo mạnh mẽ về việc tiếp tục đi xa hơn trên con đường kỹ trị này.

Dưới đây là bài viết recap cho buổi chia sẻ của cô Camila.

Từ những cánh rừng độc canh đến bàn đàm phán quốc tế

Mở đầu buổi trò chuyện, Camilla Moreno bày tỏ một sự đồng cảm sâu sắc khi được đứng trước những người bạn tại Việt Nam. Bà chia sẻ rằng, với tư cách là một người con của Brazil và thuộc về các quốc gia phương Nam, bà luôn cảm thấy có một sợi dây liên kết vô hình giữa những vùng đất đang cùng chịu tác động từ các chính sách toàn cầu. Cuộc hành trình của Camilla không bắt đầu từ những phòng họp sang trọng của Liên Hợp Quốc, mà bắt đầu từ thực địa, từ những cuộc đấu tranh tại quê nhà Brazil hơn 15 năm trước. Vào thời điểm những năm 2000, khi bắt đầu theo dõi các hội nghị thượng đỉnh về khí hậu từ COP14 tại Ba Lan, bà nhận ra rằng có một khoảng cách mênh mông giữa những lời hoa mỹ về việc cứu hành tinh và thực tế khắc nghiệt mà người dân đang đối mặt.

Lúc bấy giờ, Camilla tham gia vào các chiến dịch chống lại việc trồng rừng độc canh cây bạch đàn để làm bột giấy và sự xâm lấn của thực phẩm biến đổi gen, đặc biệt là đậu nành GMO. Qua những trải nghiệm đó, bà bắt đầu nhận thấy một mô thức lạ lùng: các chính sách môi trường đang dần trở thành một loại công cụ mới để tái cấu trúc luật pháp và kinh tế. Bà nhấn mạnh rằng, chúng ta không nên nhìn nhận các hội nghị COP chỉ như những buổi họp bàn về môi trường đơn thuần. Thực chất, đó là nơi thiết kế ra những bản mẫu chính sách công cho toàn thế giới. Khi một quốc gia ký kết và phê chuẩn các thỏa thuận này, họ đang mang về một "bản thiết kế" mà sau đó sẽ được chuyển hóa thành luật quốc gia, tác động trực tiếp đến đời sống của từng người dân ở cấp độ địa phương.

Những "Bản mẫu" (Blueprints) và sự xói mòn chủ quyền

Trong suốt gần hai thập kỷ, từ năm 2008 cho đến nay, dưới nhiều vai trò khác nhau—từ nhà hoạt động đến nhà nghiên cứu đại học—Camilla đã có mặt tại hầu hết các kỳ COP. Bà coi đây là một địa bàn nghiên cứu sơ cấp để tận mắt chứng kiến cách người ta xây dựng chính sách công toàn cầu theo một phương thức cực kỳ kỳ lạ.

Thông thường, khi nói đến luật pháp, chúng ta nghĩ về hội đồng thành phố, hội đồng tỉnh hay nghị viện quốc gia—nơi các đại diện dân cử thảo luận và đưa ra các quy tắc cho địa phương mình. Nhưng Camilla chỉ ra một thực tế trái ngược: Những gì chúng ta đang đối mặt thực chất là một hệ thống luật pháp toàn cầu được chế tác sẵn. Bà gọi đó là những "bản mẫu" (blueprints) hay những "khuôn mẫu" (templates) chính sách.

Các chính sách này được thiết kế và thống nhất tại các kỳ hội nghị COP, sau đó chúng được "tái sản xuất" tại các quốc gia. Đó là lý do tại sao đôi khi chúng ta thấy những đạo luật mới xuất hiện một cách lạ lẫm mà không hiểu nguồn gốc từ đâu: từ những cam kết Net Zero, các mệnh lệnh "thông minh", cho đến quy trình cấp chứng chỉ carbon thấp hay cách thức tạo ra thị trường carbon.

Tất cả đều bắt nguồn từ một cấp độ quản trị cao hơn mà bà gọi là Quản trị Khí hậu Toàn cầu. Đây là một chế độ quản trị còn khá trẻ tuổi, chỉ mới hình thành từ cuối những năm 90 của thế kỷ trước, nhưng hiện nay nó đã trở nên vô cùng cụ thể và hiện hữu. Nó đang nắm giữ quyền lực tuyệt đối trong việc định hình lại cách chúng ta sống, sản xuất và nhìn nhận về thế giới, biến những vấn đề sinh thái phức tạp thành những bản thiết kế kỹ thuật được áp đặt đồng loạt từ trên xuống dưới.

Những Con Búp Bê Nga Matryoshka: Giải Mã "Hệ Điều Hành" COP

Để giúp chúng ta hình dung về bản chất của các chính sách khí hậu hiện nay, Camilla đưa ra một hình ảnh ẩn dụ đầy thú vị: con búp bê Nga Matryoshka. Bà giải thích rằng, khi con búp bê đóng lại, chúng ta chỉ nhìn thấy một lớp vỏ duy nhất ở bên ngoài. Nhưng một khi bắt đầu mở nó ra, bạn sẽ thấy vô số lớp búp bê khác nằm sâu bên trong.

Chính sách khí hậu cũng tương tự như vậy. Lớp vỏ ngoài cùng mà chúng ta luôn thấy là những thông điệp rực rỡ như "Hãy cùng nhau chống lại biến đổi khí hậu", "Chính sách khử carbon" hay "Thị trường carbon". Thế nhưng, ẩn sâu bên trong những khẩu hiệu đó là những tầng nấc phức tạp hơn nhiều so với những gì mắt thường có thể nhìn thấy. Camilla, người vừa trở về từ kỳ COP lần thứ 30, nhấn mạnh rằng chúng ta không thể hiểu được "con búp bê" này nếu không nhìn vào nguồn gốc và cách thức vận hành của nó suốt hơn ba thập kỷ qua.

Bà đặt một câu hỏi căn bản: "COP" nghĩa là Hội nghị các Bên, vậy các Bên ở đây là ai và họ tham gia vào cái gì? "Các Bên" chính là các Quốc gia (Nation States) đã đặt bút ký vào các công ước quốc tế. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh một chi tiết quan trọng về chủ quyền: Chính phủ không thể chỉ đến Liên Hợp Quốc ký một văn bản rồi xong. Văn bản đó phải được mang về quốc gia, được Quốc hội hoặc Thượng viện phê chuẩn (ratified) thì mới trở thành luật lệ mà quốc gia đó phải tuân thủ. Đây chính là cách mà các thỏa thuận quốc tế thâm nhập và thay đổi luật pháp của từng đất nước.

Chính vì vậy, các hội nghị COP thực chất là những "xưởng thiết kế" chính sách công toàn cầu. Ở đó, các chính phủ và chuyên gia tạo ra các bản mẫu (blueprints). Điều này có nghĩa là, nếu bạn thấy một chính sách mới về môi trường ở Việt Nam hay Brazil, nó thường không bắt nguồn từ nhu cầu tự thân của địa phương đó, mà là kết quả của việc "nội luật hóa" những tiêu chuẩn đã được ấn định từ trước tại các hội nghị quốc tế. Bà gọi đây là một hệ thống quản trị tuy trẻ tuổi (chỉ bắt đầu từ năm 1992) nhưng đang nắm giữ quyền lực tuyệt đối trong việc định hình lại cách chúng ta sống và sản xuất.

Di sản Rio 1992 và Trật tự Thế giới Mới

Hệ thống các thỏa thuận môi trường đa phương mà các kỳ COP đang thảo luận ngày nay thực chất bắt nguồn từ "Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất" tại Rio de Janeiro, Brazil năm 1992. Đây là nơi ba công ước lớn về Khí hậu, Đa dạng sinh học và Chống sa mạc hóa đồng loạt được ký kết. Camilla mời gọi chúng ta nhìn sâu hơn vào cỗ máy đứng sau những công ước này: Hệ thống Liên Hợp Quốc (UN), một thực thể đã 80 tuổi, ra đời từ năm 1945 sau Thế chiến II.

Bà mô tả Liên Hợp Quốc như một hệ thống khổng lồ với các nhánh chuyên trách: FAO cho nông nghiệp, UNDP cho phát triển, UNEP cho môi trường, và không thể thiếu các định chế tài chính của thỏa thuận Bretton Woods như Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF). Tất cả hợp thành một trật tự thế giới hậu thế chiến, nơi các quy tắc chung được thiết lập để quản trị toàn cầu.

Cột mốc 1992 tại Rio không chỉ là một sự kiện môi trường, mà còn là một bước ngoặt địa chính trị sâu sắc. Camilla chỉ ra rằng đây là thời điểm phân định rõ rệt giữa thế giới trong Chiến tranh Lạnh và thế giới sau khi Bức tường Berlin sụp đổ. Khi sự đối đầu giữa hai cực tư bản và cộng sản kết thúc, thế giới cần một "câu chuyện chung" mới để gắn kết các quốc gia lại với nhau. Và "Câu chuyện Khí hậu" đã xuất hiện như một công cụ hoàn hảo. Nó tạo ra một cảm giác về một "hành tinh chung", một mối đe dọa chung, từ đó thiết lập một khuôn khổ quản trị mới mà ở đó, các vấn đề môi trường trở thành ngôn ngữ chính để điều hành chính trị và kinh tế toàn cầu.

Từ Liên Hợp Quốc đến "Liên Hợp Các Tập Đoàn" và Ma Trận 2050

Camilla đưa chúng ta nhìn lại những hình ảnh quen thuộc của Liên Hợp Quốc với những lá cờ rực rỡ và những phòng họp toàn thể sang trọng. Thế nhưng, bà cảnh báo về một sự dịch chuyển: chúng ta đang chuyển dần từ mô hình Liên Hợp Quốc (United Nations) sang một thực thể mà bà gọi là "Liên Hợp Các Tập Đoàn và Quốc Gia" (United Corporations and Nations). Tại các kỳ COP, không gian dành cho xã hội dân sự thực chất chỉ là lớp vỏ, trong khi các gian hàng của các quốc gia giờ đây tràn ngập sự hiện diện của các nhà tài trợ doanh nghiệp.

Một lần nữa, Camilla nhấn mạnh về "Thước đo Carbon" (Carbon Matrix). Bà giải thích rằng suốt nhiều năm qua, mọi nỗ lực đều tập trung vào việc ép các cuộc khủng hoảng sinh thái vào một khuôn mẫu có thể cân đo đong đếm được. Đây là một thế giới quan thuần túy định lượng (quantitative), nơi sự phức tạp của sự sống bị quy giản thành những con số tương đương của các tấn CO2. Dưới chế độ khí hậu này, tất cả các quốc gia đang bị kéo vào một quá trình "đồng bộ hóa" (align) các khung chính sách để hướng tới cột mốc năm 2050.

Cái gọi là "bảo vệ thiên nhiên" đã bị tước bỏ mọi giá trị định tính để trở thành những con số khô khan. Camilla gọi đây là sự "carbon hóa" tư duy một cách triệt để. Một khu rừng già linh thiêng, vốn là nơi trú ngụ của tổ tiên và sự đa dạng sinh thái nghìn đời, giờ đây bị ép vào một thước đo duy nhất là trữ lượng carbon. Đất mẹ không còn được nhìn nhận như nguồn sống, mà trở thành một "kho chứa" CO2. Việc quy giản mọi cuộc khủng hoảng sinh thái phức tạp vào một đơn vị tính toán duy nhất là tấn carbon đã tước đi linh hồn của tự nhiên, biến sự sống thành một bảng dữ liệu có thể quản lý được từ xa bởi các nhà kỹ trị.

Bà phân tích rằng năm 2050 được vẽ ra như một "chân trời lịch sử", nơi mà 25 năm nữa, nền kinh tế toàn cầu sẽ đạt Net Zero, các vấn đề khí hậu sẽ được giải quyết và quá trình chuyển đổi năng lượng sẽ hoàn tất. Để đạt được cột mốc đó, chúng ta đang sống trong cái gọi là "Thập kỷ then chốt" (The Critical Decade). Kể từ sau đại dịch COVID-19 năm 2020, thông điệp tại các kỳ COP luôn là "không bỏ lại ai phía sau" trong vòng 10 năm tới. Nhưng Camilla vạch trần một sự thật nằm sâu trong các kế hoạch đóng góp quốc gia: bạn không thể đạt được tương lai Net Zero nếu không số hóa toàn diện (fully digitalize) xã hội trong thập kỷ này. Đây chính là cái bẫy – nơi bảo vệ môi trường trở thành nghĩa vụ phải chấp nhận sự kiểm soát của kỹ thuật số.

Thỏa Thuận Paris Và Sự Trỗi Dậy Của Chính Phủ Thế Giới Không Qua Bầu Cử

Camilla nhắc lại lịch sử từ Nghị định thư Kyoto (1997) – nơi chỉ các nước phát triển mới có nghĩa vụ cắt giảm khí thải – đến bước ngoặt của Thỏa thuận Paris (2015). Sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, các nước phát triển đã thay đổi cuộc chơi, biến chế độ khí hậu thành một hệ thống "phổ quát". Giờ đây, bất kể bạn là quốc gia phát triển hay đang phát triển, tất cả đều phải khử carbon.

Tại các kỳ COP hiện nay, ranh giới giữa chính phủ (Vùng Xanh Lam) và khu vực tư nhân (Vùng Xanh Lá) đã hoàn toàn bị xóa nhòa. Camilla chỉ ra rằng rất khó để phân biệt ai đang hành động vì lợi ích quốc gia và ai đang đại diện cho tập đoàn. Thực chất, các tập đoàn mới là thực thể đang vận hành chế độ khí hậu này vì hệ thống đã trở nên quá phụ thuộc vào công nghệ cao, AI và số hóa. Chúng ta đang chứng kiến sự ra đời của một dạng "Chính phủ thế giới không qua bầu cử", nơi những quyết định sinh tử về đời sống của chúng ta được đưa ra bởi những người mà chúng ta không hề bỏ phiếu chọn.

Minh chứng rõ nhất cho điều này là gian hàng của Singapore – quốc gia hiện đang trở thành một "Hub" khổng lồ để cấu trúc thị trường carbon, đặc biệt là tại Đông Nam Á. Tại đây, người ta không chỉ mua bán carbon mà còn mua bán cả "sự thích ứng". Thậm chí việc thích nghi với thảm họa cũng được mở ra như một cơ hội đầu tư cho khu vực tư nhân dưới những cái tên mỹ miều như "Tài chính chống chịu" (Resilient Finance) hay "Trí tuệ khí hậu" (Climate Intelligence).

Camilla kết luận phần này bằng hình ảnh về vai trò của Trí tuệ nhân tạo (AI). Trong mọi phiên thảo luận, AI được tung hô như công nghệ duy nhất có khả năng nhìn thấu và tính toán mọi đơn vị carbon trên thế giới. Đây chính là thực tại mà bà muốn cảnh báo: một thế giới mà quyền lực chảy về tay những người sở hữu thuật toán, các nhà quản lý quỹ và các đế chế tài chính, trong khi thiên nhiên và con người chỉ còn là những con số vô hình trong một ma trận không thể chạm tới, không thể ngửi thấy và không thể cảm nhận bằng giác quan thông thường.

Khi AI Trở Thành "Vị Trọng Tài" Tối Cao Và Cơn Khát Năng Lượng Hạt Nhân

Trong chặng cuối của buổi chia sẻ, Camilla Moreno đưa ra một cảnh báo đanh thép: Dưới danh nghĩa "khử carbon", chúng ta đang dần chấp nhận một hạ tầng công nghệ khổng lồ bao trùm lên toàn bộ đời sống, và trớ trêu thay, chính chúng ta (thông qua chính phủ) đang phải vay nợ để chi trả cho việc lắp đặt hệ thống giám sát này.

Bà dẫn chứng từ kỳ COP26 tại Glasgow, nơi khí methane (CH4) bắt đầu bị "án tử" và trở thành mục tiêu giám sát gắt gao hơn cả CO2. Ngay lập tức, các vệ tinh của Mỹ được tung ra để theo dõi methane từ các bãi rác và cơ sở chăn nuôi. Camilla chỉ ra rằng đây không chỉ là chuyện môi trường, mà là một phần của cuộc chạy đua không gian và hạ tầng AI giữa các cường quốc như Mỹ và Trung Quốc. Trong cuộc đua này, Google hiện lên như một "người hùng xanh", cung cấp các công cụ như Environmental Insights Explorer để giúp các thành phố đo lường và theo dõi hành động khí hậu. Nhưng thực chất, đó là quá trình Google sử dụng dữ liệu độc quyền để giám sát chúng ta, biến các chính phủ thành những thực thể lệ thuộc vào thuật toán của họ.

Tại các phòng đàm phán, Camilla mô tả một hình ảnh đầy châm biếm: Trên những bức tường nơi các chính phủ đang thương thảo, tràn ngập các bảng quảng cáo về "AI cho sự bền vững". AI giờ đây được khắc họa như một "vị trọng tài" tối cao, lực lượng duy nhất trên Trái đất có khả năng tính toán và kiểm chứng những đơn vị carbon vô hình. Nó được ca ngợi là "kẻ thay đổi cuộc chơi" (game changer), là "máy gia tốc vĩ đại" cho mọi giải pháp: từ quản lý lưới điện thông minh, dự báo dòng người di cư do biến đổi khí hậu, cho đến việc định định mức chi trả bảo hiểm cho những nạn nhân của thiên tai. Thậm chí, AI còn đóng vai trò như một "ứng dụng hẹn hò" giữa chính phủ và các nhà đầu tư tư nhân để tối ưu hóa chi phí và lợi nhuận.

Tuy nhiên, để vận hành một đế chế AI khổng lồ như vậy đòi hỏi một nguồn năng lượng cực kỳ lớn. Đó là lý do tại sao tại kỳ COP vừa qua, một thông điệp mới đã bùng nổ: "Net Zero cần hạt nhân". Camilla chỉ ra sự trỗi dậy mạnh mẽ của liên minh hạt nhân quốc tế với mục tiêu tăng gấp ba lần công suất vào năm 2050. Những tổ chức lớn như Quỹ Rockefeller cũng bắt đầu công bố các báo cáo ủng hộ hạt nhân như một giải pháp cứu cánh. Ma trận carbon giờ đây không chỉ có dữ liệu, mà còn được gia cố bằng những lò phản ứng hạt nhân thế hệ mới.

Lời kết: Thoát khỏi ma trận để trở về với đất mẹ

Camilla kết thúc bài chia sẻ bằng một sự đúc kết đầy ám ảnh: Chế độ khí hậu hiện nay thực chất đang là "con tin" của AI. Nếu không có AI, toàn bộ kế hoạch quản trị carbon toàn cầu này sẽ sụp đổ vì nó quá phức tạp và vô hình để con người có thể tự vận hành. Chúng ta đang bị ép phải chấp nhận AI cho mọi thứ, từ việc tưới tiêu chính xác ở châu Phi đến việc quản lý rác thải mỏ ở Nam Mỹ.

Nhưng bà cũng mở ra một lối thoát, một sự thật mà tất cả chúng ta đều thấu cảm: Những giải pháp thực sự cho biến đổi khí hậu không nằm trong các thuật toán hay vệ tinh. Chúng nằm ở địa phương, gắn liền với mặt đất, với những hạt giống bản địa và quyền tự chủ của cộng đồng về đất đai.

Bà gọi viễn cảnh công nghệ đang được rao bán tại các kỳ COP là một thế giới "phản địa đàng" (dystopian). Giải pháp thực chất nằm ở việc chúng ta lấy lại quyền năng từ tay máy móc, thoát khỏi sự mê hoặc của những con số định lượng để quay về bảo vệ những giá trị định tính của sự sống. Đó là một cuộc chiến không chỉ để cứu hành tinh, mà còn để cứu lấy tính người và sự kết nối thiêng liêng giữa con người với thiên nhiên mà không cần thông qua bất kỳ một "vị trọng tài" kỹ thuật số nào.

Hỏi đáp

Câu 1: Liệu nông dân có nên đầu tư để bán tín chỉ carbon hay không?

Camilla đưa ra một cảnh báo rằng:: Khi bạn tham gia vào bất kỳ chương trình tín chỉ carbon nào, bạn không chỉ đơn thuần là bán một sản phẩm. Bạn đang đồng ý để toàn bộ đời sống sản xuất của mình bị "tích hợp" vào một hệ thống hạ tầng công nghệ khổng lồ. Bởi lẽ, để carbon có thể được tính toán, truy xuất và xác thực (verifiable) trên thị trường quốc tế, nó cần sự giám sát liên tục của các vệ tinh, cảm biến và thuật toán. Một khi đặt bút ký vào hợp đồng, người nông dân vô tình trở thành một mắt xích trong "chồng công nghệ" (tech stack) mà bà đã phân tích trước đó.

Tại sao các chương trình này lại bùng nổ mạnh mẽ như vậy? Camilla lấy ví dụ từ Brazil và cho rằng kịch bản này đang diễn ra ở nhiều nơi khác. Các chính phủ thường tuyên bố rằng họ đang trong tình trạng "thắt lưng buộc bụng", không còn ngân sách công hay không gian tài khóa để hỗ trợ trực tiếp cho nông dân. Thay vì trợ cấp nông nghiệp bằng tiền thuế của dân, họ chọn con đường "hợp tác công tư" (PPP).

Trong mô hình này, chính phủ đóng vai trò là người nắm giữ danh sách dữ liệu về nông dân, còn các tập đoàn sẽ là bên cung cấp công nghệ giám sát. Tín chỉ carbon lúc này được giới thiệu cho các hộ nông dân nhỏ lẻ như một "nguồn thu nhập mới" để thay thế cho sự hỗ trợ từ nhà nước đã bị cắt giảm. Đây chính là thực tế của cái tên "Liên hợp các Tập đoàn" – nơi các giải pháp sinh kế không còn đến từ chính sách phúc lợi mà đến từ sự hợp tác giữa nhà nước và các đế chế tài chính.

Camilla bày tỏ sự thấu cảm sâu sắc với thực tế khó khăn của người nông dân. Bà hiểu rằng đối với một người nông dân đang cần vốn để trồng lúa hay rau quả, việc từ chối một nguồn thu nhập là điều cực kỳ khó khăn. Khi cái đói và nợ nần bủa vây, việc bán tín chỉ carbon trông có vẻ như một lối thoát khả dĩ.

Tuy nhiên, bà lưu ý rằng người nông dân cần phải hết sức tỉnh táo về những gì họ đang thực sự ký kết. Bạn không chỉ bán carbon; bạn đang ký giấy phép cho phép hệ thống này giám sát mình 24/7. Họ sẽ không nói rằng họ giám sát bạn, họ sẽ nói rằng họ đang "giám sát lượng carbon". Nhưng vì carbon gắn liền với hơi thở của gia súc, với cách bạn cày xới đất và cách bạn sử dụng nước, nên thực chất, chính cuộc đời và sự tự do canh tác của bạn đang bị đặt dưới ống kính viễn thám và thuật toán.

Camilla kết luận rằng đây là một lựa chọn không dễ dàng. Một mặt là nhu cầu tài chính cấp bách để duy trì sản xuất, mặt khác là rủi ro bị khóa chặt vào một hệ thống quản trị mega (mega system) – nơi quyền quyết định trên mảnh đất của mình dần bị chuyển giao cho các thuật toán vô cảm từ xa. Đối với bà, việc bán tín chỉ carbon không phải là một giải pháp phát triển bền vững, mà là một sự nhượng bộ chủ quyền nông dân cho một trật tự phong kiến kỹ thuật số mới.

Câu 2: Phải chăng những người nắm quyền đang cố tình "băm nhỏ" sự phức tạp của tự nhiên và xã hội để dễ bề kiểm soát? Và liệu có chính phủ nào đang thực sự sẵn lòng buông bỏ quyền lực để trao lại cho cộng đồng địa phương hay không?

Camilla vô cùng tâm đắc với cách đặt vấn đề về sự kiểm soát. Camilla hoàn toàn đồng ý với nhận định của người đặt câu hỏi về việc những người nắm quyền đang cố tình "băm nhỏ" sự phức tạp của tự nhiên để dễ bề kiểm soát. Bà giải thích rằng, cách họ hiểu về khí hậu hiện nay không phải là những vùng tiểu khí hậu địa phương gắn liền với địa lý, mà là một "khí hậu khí quyển toàn cầu" chỉ gồm những phân tử CO2 khô khan. Trong con mắt của các nhà quản trị, khí hậu chỉ là những phân tử carbon có thể đếm được: một, hai, ba, bốn...

Tư duy này thực chất bắt nguồn từ thuyết Điều khiển học (Cybernetics) của những năm 1950 – một góc nhìn cho rằng toàn bộ hệ thống sinh học và con người như những chiếc máy khổng lồ có thể lập trình được. Theo Camilla, những gì Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC) đang thúc đẩy hiện nay, từ chế độ ăn uống bền vững đến các loại protein giả, thực chất là một chương trình Kỹ nghệ xã hội (Social Engineering) quy mô lớn chứ không phải khoa học thực nghiệm thuần túy. Dưới danh nghĩa khoa học, người ta đang cố gắng "uốn nắn" con người theo những khuôn mẫu nhất định. Camilla gọi những nỗ lực thay đổi câu chuyện và "hack" văn hóa này giống như các chiến dịch tâm lý (special operations) trong chiến tranh lai – nơi mục tiêu không phải là chiếm đất mà là chiếm lấy tâm trí và hành vi của chúng ta. Trung Quốc đang đẩy mạnh "điều khiển học mới" cho thế kỷ 21, nhưng gốc rễ của nó vẫn nằm ở những học thuyết quản trị của Mỹ từ thế kỷ trước.

Một vấn đề khác mà cô Camilla nhắc đến, rằng khái niệm Quốc gia Dân tộc thực chất là một "thí nghiệm" còn khá mới mẻ, chỉ mới xuất hiện từ thế kỷ 17 ở Châu Âu và tại khu vực của bà (Mỹ Latinh) thì mới khoảng 200 năm tuổi. Tuy nhiên, để vận hành chủ nghĩa tư bản giám sát (surveillance capitalism) hiện nay, các tập đoàn công nghệ và tài chính không còn thực sự cần đến các quốc gia dân tộc nữa.

Theo quan điểm cá nhân của Camilla sau nhiều năm nghiên cứu, các quốc gia đang bị xói mòn từ bên trong. Ngoại trừ một vài cường quốc đóng vai trò kiểm soát như Mỹ, Nga, Trung Quốc hay Ấn Độ, phần còn lại của thế giới đang dần bị biến thành các "bang chư hầu" (vassal states). Chúng ta đang dịch chuyển mạnh mẽ sang mô hình Quốc gia Nền tảng (Platform State).

Tại sao các tổ chức như Quỹ Clinton hay Tony Blair lại nhiệt tình thúc đẩy khái niệm "Chính phủ mở" (Open Government)? Camilla vạch trần rằng, đằng sau cái tên nghe có vẻ minh bạch đó là nỗ lực tháo dỡ các cấu trúc quốc gia lớn để "địa phương hóa" mọi thứ. Tuy nhiên, đây là một sự "địa phương hóa đầy biến tướng".

Hệ thống muốn tách chúng ta ra khỏi sự bảo hộ của quốc gia (dù quốc gia đó có thể đôi khi độc đoán hay tham nhũng) để đẩy chúng ta vào một sự kết nối trực tiếp với Google, Uber hay Nvidia. Chúng ta được sống "địa phương" nhưng xung quanh là các trung tâm dữ liệu khổng lồ và thậm chí là các lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR) – những thứ được gắn mác là "năng lượng tự chủ" nhưng thực chất là công cụ để các tập đoàn kiểm soát đến tận từng ngõ ngách.

Điều khiến Camilla buồn phiền nhất là cách mà các tập đoàn và các nhà kỹ trị đã "đánh cắp" chính những ngôn từ của các phong trào xã hội. Những từ như "địa phương", "phi tập trung", "tự chủ", "minh bạch" vốn là vũ khí của những người đấu tranh vì cộng đồng, nay lại được giới quyền lực sử dụng để quảng bá cho một hệ thống giám sát và kiểm soát kỹ thuật số toàn diện.

Bà kết luận rằng, thách thức lớn nhất của chúng ta hiện nay là làm sao để lấy lại được những câu chuyện và ngôn ngữ của chính mình. Chúng ta muốn địa phương hóa theo nghĩa thực sự – dựa trên hạt giống, trên sự tự quản của cộng đồng và sự thấu hiểu sâu sắc về đất đai – chứ không phải là một sự "địa phương hóa" nơi mọi hành vi đều bị đo lường bằng AI và mọi nguồn lực đều bị điều khiển bởi các thuật toán của Silicon Valley hay sự kỹ trị của các siêu cường.

Câu 3: liệu có "giải pháp thực" nào tồn tại giữa một mê hồn trận những giải pháp giả tạo ở COP hay không?

Camilla chia sẻ rằng, bên cạnh sự hào nhoáng của các gian hàng công nghệ, luôn tồn tại một "Hội nghị Thượng đỉnh Nhân dân" (People's Summit) được tự tổ chức bởi các nhánh khác nhau của xã hội dân sự. Tại đây, không có những khán phòng lớn hay những bài diễn văn bóng bẩy, mà là hàng trăm cuộc thảo luận song song đầy sức sống.

Trong tuyên bố cuối cùng, họ dõng dạc tố cáo những "giải pháp giả dối" và chỉ ra một yếu tố then chốt thường bị các kỳ COP lờ đi: Hòa bình và phi quân sự hóa. Camilla nhấn mạnh rằng, chúng ta không thể nói về việc cứu hành tinh khi một phần khổng lồ ngân sách quốc gia đang bị đổ vào các cuộc chiến tranh và bộ máy quân sự. Không thể có tiền cho biến đổi khí hậu nếu tiền vẫn đang được dùng để hủy diệt sự sống. Hòa bình, vì vậy, chính là một phần cốt lõi của giải pháp môi trường.

Bà thừa nhận rằng thế giới không thiếu những con người tuyệt vời đang làm nông nghiệp tái sinh, tái trồng rừng, tái chế hay xây dựng kinh tế tuần hoàn. Chúng ta biết cách giữ hạt giống, chúng ta biết cách làm nông nghiệp sinh thái (agroecology).

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: Làm sao để ngăn chặn những giải pháp tốt đẹp đó không bị "nuốt chửng" bởi bộ máy tài chính và công nghệ điên rồ này?

Camilla ví hệ thống Big Tech như một cái "mái vòm" (dome) khổng lồ đang cố gắng bao phủ lên tất cả mọi người. Họ đang rêu rao một luận điệu đầy tính cưỡng ép: Rằng nếu không có công nghệ cao, bạn sẽ không thể "thấy" được carbon; và nếu không thấy được carbon (vì nó vốn vô hình), bạn sẽ không bao giờ nhận được tài chính. Toàn bộ kiến trúc tài chính thế giới hiện nay đã bị "bắt cóc" và tư nhân hóa, buộc mọi giải pháp sinh thái phải lệ thuộc vào dữ liệu số.

Một thực trạng đau lòng là thế hệ trẻ đang dần rời bỏ nông thôn để tìm đến các "đô thị thông minh" (Smart Cities). Camilla chỉ ra rằng, hệ thống đang gieo rắc nỗi sợ hãi, khiến người dân cảm thấy mình quá yếu ớt khi ở vùng nông thôn và cần phải chạy đến các đô thị lớn để được "bảo vệ" bởi hạ tầng số.

Bà khẳng định: Giải pháp thực sự và quan trọng nhất cho biến đổi khí hậu chính là ở lại mảnh đất của mình và chiến đấu tại đó. Thay vì dồn người vào các "nhà tù số" ở đô thị, chúng ta cần một làn sóng ngược lại: mọi người rời bỏ các thành phố lớn để trở về với nông thôn.

Ở lại với đất không chỉ là một hành động canh tác, mà là một hành động chính trị mạnh mẽ nhất để phản kháng lại ma trận carbon. Đó là cách chúng ta giữ cho tri thức bản địa không bị xóa sổ, giữ cho hạt giống không bị độc quyền và giữ cho sự sống không bị biến thành những mã token vô cảm trên Blockchain. Giải pháp không nằm ở việc nhìn vào màn hình iPad để theo dõi carbon, mà nằm ở việc chạm tay vào đất và xây dựng sự tự chủ ngay tại cộng đồng của mình.

‍