Bạn đang sử dụng giao diện hội viên.
Đăng xuất giao diện hội viên →
← Bản tinNGHỆ SĨ DÙNG NGHỆ THUẬT ĐỂ ĐỐI THOẠI XÃ HỘI - TỪ SÁNG TÁC CÁ NHÂN TỚI THỰC HÀNH CỘNG ĐỒNG
Tối ngày 21/8 vừa qua, buổi chia sẻ Vcil Members’ Talks #12: Nghệ sĩ dùng nghệ thuật để gợi mở những vấn đề thời sự như thế nào? đã diễn ra với khách mời là chị Xuân Hạ - một nghệ sĩ thị giác, đồng sáng lập A Sông (Art Collective), và cũng là thành viên của Cộng đồng Vcil.
Trong thực hành nghệ thuật của mình, chị Xuân Hạ quan tâm đến những câu chuyện về di cư, vấn đề môi trường & xã hội, hay những “micro history” - những câu chuyện lịch sử thường dễ bị bỏ qua trong những đại tự sự. Từ những câu hỏi rất gần gũi với đời sống, chị bắt đầu đi, tìm hiểu, nghiên cứu và thực địa để lần theo những câu chuyện phía sau một vùng đất, một món ăn, một vật thể hay một ký ức. Hành trình ấy trung chuyển chị tới những nguồn cảm hứng, chất liệu sáng tác khác nhau: bánh tráng, bộ quân phục ngụy trang thời chiến.
Khi trở về Đà Nẵng vào năm 2019, trong một lần về quê Thăng Bình (Quảng Nam), chị Xuân Hạ rung động với khung cảnh nên thơ của những ngôi mộ nằm trên nền cát trắng, rồi một câu hỏi hiện lên bên trong chị: “Vì sao đất quê mình lại phủ đầy cát trắng?”.
Sau khi tìm hiểu, chị nhận ra cát trắng nơi đây bị khai thác quá mức để xuất khẩu, làm thủy tinh cao cấp cho những nước phát triển. Hệ quả là mạch nước ngầm bị tổn thương và sinh kế bấp bênh của người dân địa phương. Khi đi dạo bên bờ biển, chị bắt gặp những chai thủy tinh bị đánh dạt vào bờ từ trận bão hàng năm. Những khoảnh khắc đó khiến chị suy nghĩ rằng, đất quê mình bị bứng đi làm thành thứ xa hoa, nhưng trở về lại trong hình hài của rác rưởi. Trong quá trình tìm tòi, thử nghiệm, chị tình cờ đọc được bài viết về một người phụ nữ quê Thăng Bình bán cát trắng tại một khu chợ ở Sài Gòn. Trong bài báo mô tả hình ảnh những hạt cát quê bám chặt vào kẽ dép mòn. Đôi dép chở người đi tha phương, còn hạt cát chở theo căn tính và hồn cốt xứ sở. Cuối cùng, chị đã ra đời tác phẩm Nắm cát tha hương (The White Sand in Exile, 2020) như một cách để kể về vùng đất quê mình.
Bên cạnh chất liệu từ quê hương - cát trắng, bánh tráng cũng là một chất liệu quen thuộc, thường xuyên hiện diện trong những tác phẩm nghệ thuật cá nhân của chị Xuân Hạ. Chị phát hiện bánh tráng cũng là một loại ‘paper’ (rice paper) và tò mò tại sao nguyên liệu này phổ biến hơn cả từ miền trung đổ vào nam. Trong quá trình tìm hiểu, chị không tìm thấy câu trả lời chính thống mà gặp những giả thuyết cho rằng bởi vì bánh tráng nhẹ, và là đồ khô nên thuận tiện cho việc mang theo khi di chuyển xa. Từ đó, chị nhận ra rằng chính món ăn hằng ngày cũng có thể kể cho chúng ta nghe về lịch sử di cư của một nhóm người. Tự thân bánh tráng đã xuất hiện trong những câu chuyện về chiến tranh Tây Sơn - chúa Nguyễn. Chính những phát hiện về mối liên hệ giữa ẩm thực và lịch sử, chị Hạ bắt đầu đặt câu hỏi: nếu bánh tráng không chỉ là thực phẩm mà còn là một vật thể có khả năng ghi chép lịch sử, thì chúng ta có thể viết gì lên “tờ giấy” này?
‘What can we write on rice paper?’ - là một thực hành tiếp nối của chị từ câu hỏi trên. Hoạt động này là một buổi thảo luận bắt đầu với việc viết và vẽ lên bánh tráng dựa theo chủ đề được chị Xuân Hạ đặt ra trước. Sau khi viết, mọi người cùng ăn bánh tráng và ngồi lại với nhau bên bàn ăn. Với chị, đó là một cách mở ra những cuộc trò chuyện gần gũi hơn, nơi mọi người có thể chia sẻ với nhau mà không bị đặt trong một không gian quá trang trọng, dễ tạo khoảng cách giữa người nói và người nghe. Từ một chất liệu gắn liền với đời sống miền Trung, bánh tráng trở thành một phương tiện kết nối: để viết, để ăn và để trò chuyện cùng nhau.
Song, bánh tráng đóng vai trò như hiện vật ghi chép lịch sử trong tác phẩm khác - A Ferry Man. Tên tác phẩm được lấy cảm hứng từ dự án của ông Nguyễn Sỹ Hồ - một người đã đi khắp Việt Nam, chụp lại từng tấm bia mộ tại các nghĩa trang và xây dựng một kho lưu trữ trực tuyến, với mong muốn giúp những gia đình thất lạc thông tin về người thân có thêm cơ hội tìm thấy họ. Câu chuyện ấy truyền cảm hứng để chị thực hiện một tác phẩm nghệ thuật: một người trình diễn ngồi ghi chép lại tên tuổi, quê quán trên từng bia mộ lên bánh tráng và ăn từng chiếc bánh tráng đó. Sự tan rã của vật chất trở thành nguồn sống tiếp nối; sự hy sinh của thế hệ đi trước hóa thành sự nuôi dưỡng thầm lặng cho thế hệ hôm nay.
Khi đặt các tác phẩm Nắm cát tha hương, A Ferry Man cạnh nhau, ta thấy sợi chỉ đỏ trong những thực hành nghệ thuật của chị xoay quanh vấn đề di cư và sự gắn kết với những giá trị thân thuộc, gốc rễ. Nối tiếp mối quan tâm về câu chuyện di cư, chị thực hiện tác phẩm No Star Where (2023) sau một thời gian lưu trú 3 tháng tại Đức.
Ở đây, chị gặp những người Việt đã di cư sang Đức từ rất sớm và lựa chọn đôi găng tay làm một biểu tượng cho tác phẩm. Đôi găng tay gợi đến sự chăm chỉ, lao động và đồng thời bảo vệ đôi tay của những người đang làm việc nơi đất khách. Qua những cuộc trò chuyện, chị nhận thấy bên cạnh câu chuyện về sự thành công cũng vẫn còn những khó khăn mà người Việt phải đối diện trong quá trình thích nghi với một môi trường mới. Chính cái tên ‘No Star Where’ - ‘không sao đâu’ được chơi chữ như một cách để chị thể hiện sự linh hoạt của người Việt. Từ đó, cái tên gợi lên một hình ảnh về người Việt khi xa quê được nhắc đến với khả năng uyển chuyển và linh hoạt trong cách thích ứng với hoàn cảnh. Những đôi găng tay được đặt trong một không gian cửa hàng được trang trí chỉn chu như một cách chị thể hiện sự trân trọng đối với lao động của người Việt xa quê.
Chị Xuân Hạ tiếp tục đi theo vấn đề di cư thông qua những câu chuyện đằng sau tác phẩm The Letter Y (2024). Tác phẩm này chuyển hướng nhìn về cộng đồng người Việt tại các quốc gia láng giềng Đông Nam Á - những câu chuyện ít được nhắc đến hơn so với người Việt ở Tây Âu. Hành trình nghiên cứu bắt đầu từ Đà Nẵng, đi qua Lào, băng qua Mekong và đến vùng Đông Bắc Thái Lan. Trong quá trình đó, chị tìm hiểu về những làn sóng người Việt di cư sang Thái Lan từ rất sớm, từ thế kỷ XVIII, qua những biến động dưới thời nhà Nguyễn và thời kỳ thực dân Pháp, cho đến những năm chiến tranh Việt Nam. Chị đặc biệt chú ý đến chữ “Y” từng được đánh dấu trên giấy tờ tùy thân của người Việt tại Thái Lan trong một giai đoạn lịch sử, như một cách gọi mang tính kỳ thị, thiếu tôn trọng. Từ dấu vết ấy, chị sử dụng bánh tráng là chất liệu để in những hình ảnh về các hành trình di cư, biến chất liệu quen thuộc của đời sống thành nơi lưu giữ một câu chuyện lịch sử.
Khi chia sẻ quan điểm về sự phản kháng (resistance) trong thực hành nghệ thuật, chị Hạ thấy rằng ‘resistance is the act of love’ - sự phản kháng là một hành động thể hiện tình yêu, hơn là một từ mang hướng hơi tiêu cực. Resistance không nhất thiết đồng nghĩa với việc chống đối (against) một điều gì đó. Sự phản kháng bắt đầu từ việc đặt câu hỏi, chất vấn lại những điều vốn được xem là hiển nhiên, phản biện và sau đó là hành động thực sự.
Tinh thần ấy cũng xuất hiện trong thực hành nghệ thuật của chị.
Xuất phát từ những câu hỏi và chất vấn về lịch sử di cư, ký ức vật chất, và những tự sự lịch sử bị lãng quên, chị đi sâu vào “hootchie” - một dạng nơi trú ẩn được sử dụng trong thời chiến để bảo vệ binh lính và che giấu họ dưới bóng cây. Khi nghiên cứu về hoa văn ngụy trang trên những bộ quân phục này, chị tìm thấy một chi tiết vô cùng thú vị là ERDL pattern - một mẫu hoa văn được Engineer Research and Development Laboratory sáng tạo từ năm 1948 và lần đầu được sử dụng trong chiến tranh Việt Nam, sau đó tiếp tục được cải tiến và sử dụng trong những cuộc chiến khác. Những nhà nghiên cứu từng phải nghiên cứu rừng nhiệt đới Đông Nam Á, trong đó có rừng Việt Nam, để tạo ra những sắc màu phù hợp cho hoa văn ngụy trang.
Từ đó, chị tháo rời bộ quân phục, tách bốn màu sắc cấu thành nó nhằm phá bỏ chức năng vốn có của hoa văn ngụy trang. “Sự can thiệp này tái hình dung camouflage - ngụy trang - không còn là một công cụ để che giấu, mà trở thành một phương thức làm lộ ra những câu chuyện ẩn chứa ngay trong chính chất liệu của nó…”. Từ những bộ quân phục cũ của lính Mỹ trong thời chiến, chị mời gọi khán giả suy ngẫm về lịch sử & chiến tranh thông qua tác phẩm Who once lay down here? (2025).
Nối tiếp tác phẩm đó, hiện tại, chị đang nghiên cứu những khu rừng độc canh ở Việt Nam, và đặt câu hỏi: hệ màu của rừng đang thay đổi như thế nào và khi đó thì bộ quân phục ngụy trang được tạo ra hôm nay sẽ mang màu gì?
Những thực hành của chị Xuân Hạ cho thấy một phong cách nghệ thuật bắt đầu từ những chất liệu và vật thể rất gần gũi với đời sống, rồi từ đó mở ra những câu chuyện rộng hơn về lịch sử, di cư, ký ức và căn tính. Cát trắng, bánh tráng, đôi găng tay hay những dấu vết trên giấy tờ không được chị lựa chọn đơn thuần vì đặc tính thẩm mỹ, mà bởi chúng mang trong mình một lịch sử xã hội và một mối liên hệ với con người. Thông qua những chất liệu gần gũi và lớp ý nghĩa sau mỗi tác phẩm, chị hướng tới việc đưa nghệ thuật trở về gần với đời sống và con người, thay vì tạo ra một khoảng cách giữa tác phẩm và người xem.
Chị Xuân Hạ chia sẻ rằng, cho tới một thời điểm, chị cảm thấy có nhu cầu xây dựng cộng đồng thực hành nghệ thuật, để cùng trao đổi, học tập lẫn nhau. Ở thời điểm đó, chị thấy môi trường nghệ thuật tại Đà Nẵng nói riêng & miền trung nói chung chưa được tiếp cận rộng rãi với nghệ thuật đương đại, đồng thời thành phố cũng thiếu vắng các không gian hay chuyên ngành đào tạo sâu về lĩnh vực này.
Đồng thời, khi chứng kiến những quá trình chuyển đổi xã hội đang diễn ra ở quê hương, chị cũng muốn thúc đẩy các bạn trẻ có nhiều sự quan sát hơn về môi trường sống hiện tại và đặt câu hỏi nhiều hơn với những gì đang diễn ra xung quanh.
Từ đó, bên cạnh thực hành cá nhân, chị Hạ đồng sáng lập A Sông tại Đà Nẵng từ năm 2019. Khi đó, A Sông hoạt động như 1 ‘câu lạc bộ’ nghệ thuật để dễ tiếp cận với mọi người thay vì sử dụng thuật ngữ ‘collective’ có thể gây mơ hồ. Sau đó, đầu năm 2023, A Sông mới hình thành một collective hoàn chỉnh và các thành viên bắt đầu suy nghĩ, trao đổi với nhau nhiều hơn về các dự án. A Sông khi này là một tập thể liên ngành gồm sáu thành viên với những thực hành khác nhau trong nghệ thuật thị giác, từ làm phim, nhiếp ảnh, giám tuyển đến trình diễn múa đương đại.
Điểm gặp nhau của các thành viên A Sông nằm ở mong muốn thực hành nghệ thuật cùng nhau ở cấp độ cộng đồng, thay vì chỉ dừng lại ở thực hành cá nhân. A Sông hướng tới việc xây dựng những đối thoại đa chiều, nâng cao nhận thức của cộng đồng về các vấn đề xã hội và môi trường tại địa phương (grassroot practice), đồng thời hỗ trợ những thực hành từ dưới lên (bottom-up).
Nhằm hướng tới các mục tiêu đó, các hoạt động của A Sông khá đa dạng, từ tổ chức workshop, seminar, giám tuyển triển lãm, đến những chương trình như CNN – Cinema Con Nhà Nghèo, nơi giới thiệu những bộ phim của các nhà làm phim độc lập; Da Nang Art Fair, tạo ra một không gian để các nghệ sĩ miền Trung có thể giới thiệu tác phẩm và kết nối với công chúng; hay chương trình học tập cộng đồng The Multifaceted Forest – Những chiều kích của rừng, bắt đầu từ câu hỏi về những khu rừng phía Tây Đà Nẵng đang dần chuyển từ rừng tự nhiên sang rừng độc canh keo, và những thay đổi ấy đang tác động như thế nào đến đất, nước, hệ sinh thái và sinh kế của cộng đồng bản địa.
Một trong những câu hỏi chị Xuân Hạ thường nhận được là, tác phẩm nghệ thuật có ích gì cho đời sống và xã hội?
Từ thực hành của mình, chị Hạ cho rằng nghệ sĩ (artist) và nhà hoạt động xã hội (activist) có thể cùng quan tâm đến một vấn đề, nhưng cách tiếp cận và vai trò của họ không hoàn toàn giống nhau. Nhà hoạt động xã hội thường cần hướng đến một hành động cụ thể và một kết quả rõ ràng. Trong khi đó, nghệ sĩ có một đặc quyền khác: họ có thể đặt ra những câu hỏi hóc búa về đời sống mà không nhất thiết phải đưa ra ngay một lời giải hay một hành động cụ thể. Nghệ thuật cho phép người nghệ sĩ giữ lại một khoảng tự do để suy tư, để chất vấn và để nhìn một vấn đề từ một góc độ khác.
Chẳng hạn, cùng đứng trước câu chuyện một cánh rừng nguyên sinh của người Cơ Tu bị mất đi, người làm hoạt động xã hội có thể đặt câu hỏi: làm thế nào để giải quyết sinh kế cho cộng đồng đang sống ở đó? Trong khi đó, người nghệ sĩ có thể đặt một câu hỏi khác: khi cánh rừng biến mất, con người đang mất đi những âm thanh nào?
Cùng nói về một sự mất đi, nhưng hai câu hỏi mở ra hai cách tiếp cận khác nhau. Chính những tư liệu được tạo ra trong quá trình thực hành nghệ thuật ấy cũng có thể trở thành một dạng tài liệu để nghiên cứu về sau. Một bộ phim, một tác phẩm hay một quá trình sáng tác có thể giúp những người ở một thời điểm khác nhìn lại bối cảnh xã hội của một giai đoạn đã đi qua, bổ sung thêm một góc nhìn vào câu chuyện chung.
Mời bạn lắng nghe tiếp một số câu hỏi nổi bật trong phần Q&A cùng nhiều chia sẻ của Xuân Hạ ở những bức ảnh dưới đây!
__
Từ quan điểm thực hành nghệ thuật của mình, chị Hạ chia sẻ, chất liệu đóng vai trò rất quan trọng đối với một sáng tác. Dù là sợi chỉ, giấy, thủy tinh hay bánh tráng, mỗi chất liệu đều mang trong mình những câu chuyện và lớp ý nghĩa riêng đối với chị. Một tác phẩm không chỉ nằm ở hình thức cuối cùng mà người xem nhìn thấy, mà còn ở những lớp nghĩa có thể được mở ra khi chúng ta đi sâu hơn và tiếp tục đặt câu hỏi về chất liệu ấy.
Chị không hướng đến những sáng tác quá phô trương về mặt thị giác để ngay lập tức thu hút người xem. Thay vào đó, chị muốn sự thu hút nằm ở những câu chuyện phía sau tác phẩm - những điều khiến người xem muốn dừng lại, tìm hiểu và khám phá thêm.
Chị Hạ thấy rằng làm nghệ thuật ở Việt Nam không phải là một lựa chọn chắc chắn về mặt tài chính. Các tác phẩm mang tính cá nhân cao thì việc một tác phẩm có được thị trường đón nhận hay không lại nằm ngoài khả năng kiểm soát của người nghệ sĩ. Theo chị, có thể nhìn nghệ sĩ như những người làm việc tự do (freelancer), với nhiều cách khác nhau để duy trì thực hành của mình. Chẳng hạn, các nghệ sĩ tại A Sông có thể đến từ nguồn quỹ, các dự án có hoa hồng, công việc tổ chức liên hoan phim, giám tuyển hoặc những hoạt động khác liên quan đến nghệ thuật.
Ở chiều ngược lại, cộng đồng cũng có thể trở thành một phần của hệ sinh thái hỗ trợ nghệ sĩ thông qua những hành động rất cụ thể như tham gia các sự kiện do nghệ sĩ tổ chức hay mua tác phẩm của họ.
Đối với quan điểm của chị Hạ, người nghệ sĩ trước hết là một người quan sát và phản hồi lại những gì đang diễn ra. Nghệ sĩ không phải đứng ở vị trí phán xét một vấn đề là đúng hay sai, trắng hay đen.
Một vấn đề xã hội thường rất phức tạp, có nhiều nguyên nhân và sự liên đới, đồng thời diễn ra trong một khoảng thời gian dài. Vì vậy, chị cho rằng không nên tự mình đặt toàn bộ trách nhiệm của một vấn đề chung lên vai của một cá nhân mình. Điều đó không chỉ thiếu hợp lý mà đôi khi còn tạo ra áp lực khiến người làm nghệ thuật trở nên nhụt chí trong quá trình sáng tác và thực hiện dự án.
Chị Hạ chia sẻ rằng việc xây dựng cộng đồng bắt đầu từ chính nhu cầu của bản thân. Trong quá trình thực hành nghệ thuật theo cách ấy, chị cảm thấy mình được mở mang hơn và hiểu biết nhiều hơn về thế giới bên ngoài. Nghệ thuật đã thay đổi cách chị nhìn về thế giới, giúp chị có thể nhìn một vấn đề từ nhiều chiều hơn. Từ những trải nghiệm đó, chị cũng mong muốn san sẻ những cơ hội phát triển với những người có cùng niềm yêu thích nghệ thuật và mong muốn nhìn đời sống qua góc nhìn nghệ thuật.
Việc lựa chọn xây dựng cộng đồng nghệ thuật tại miền Trung cũng xuất phát từ sự gắn bó của chị với vùng đất mình lớn lên. Bên cạnh đó, chị nhận thấy cơ hội tiếp cận nghệ thuật ở miền Trung vẫn còn hạn chế hơn so với Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Vì vậy, chị mong muốn góp phần tạo ra thêm những cơ hội để mọi người ở đây có thể tiếp cận và thực hành nghệ thuật.
Mỗi người nghệ sĩ có một cách khác nhau để bước vào nghệ thuật. Riêng với chị, đó là một hành trình tự học, bởi chị không được đào tạo chính quy trong trường nghệ thuật. Ban đầu, Xuân Hạ cũng thực hành vẽ, và cũng biết bản thân mình là một người tò mò về nhiều thứ khác nhau. Sự tò mò ấy đưa chị thử nghiệm với nhiều loại hình, từ nghệ thuật sắp đặt, sculpture cho đến làm phim. Trong những năm gần đây, chị mới bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc hơn về thực hành nghệ thuật cộng đồng.
Nhìn lại hành trình ấy, chị cho rằng nó cũng có một quá trình phát triển theo thời gian. Đơn giản là dám thử, rồi những lần thử ấy dần tích lũy thành kinh nghiệm và trở thành bề dày thực hành của mỗi người nghệ sĩ. Ở Việt Nam, nhiều người thực hành nghệ thuật đương đại cũng bước vào lĩnh vực này theo con đường tự học, bởi chưa có nhiều trường đào tạo chuyên biệt. Vì vậy, việc thử nghiệm và tự tìm ra con đường của mình cũng trở thành một phần trong hành trình thực hành của người nghệ sĩ.
_______
Vcil Members' Talks là chuỗi sự kiện hàng tháng mở cho công chúng, nơi những câu chuyện, sáng kiến và mô hình tái tạo từ hệ sinh thái từ hội viên cộng đồng Vcil được lan tỏa. Vcil Members' Talks không chỉ là nơi để lắng nghe, mà còn là không gian để cùng học hỏi, mở rộng mạng lưới, và nuôi dưỡng tinh thần hợp tác vì một tương lai tái tạo.
Thông tin về buổi Vcil Members' Talks #13 sẽ sớm được công bố qua Fanpage. Bạn có thể theo dõi group Zalo, Substack hoặc Facebook để được cập nhật thông tin mới nhất.
Nếu quan tâm đến các mô hình sản xuất bền vững/tái tạo, hoặc kết nối với những cá nhân, tổ chức, cộng đồng đang kiến tạo nên một xã hội phúc lạc và tái tạo, Vcil Community mời bạn tìm hiểu và tham gia Thành viên Vcil Community Membership để có cơ hội cùng sinh hoạt, học tập, làm việc, hợp tác cùng các thành viên có cùng giá trị.
#VcilMemberTalks #VcilCommunity #CommunityDevelopment #Artcollective #Asongcollective #visualart
Nội dung đầy đủ của bài viết này chỉ dành cho Hội viên Vcil. Đăng nhập để đọc tiếp phần còn lại.
