Nghệ thuật như một phương pháp: Rangga Purbaya, Ruang MES 56 và bài học về ký ức, cộng đồng và sự bền vững

Nghệ thuật như một phương pháp: Rangga Purbaya, Ruang MES 56 và bài học về ký ức, cộng đồng và sự bền vững

Buổi trò chuyện gợi mở một góc nhìn mới về nghệ thuật và cũng là dịp để anh kể lại hành trình làm nghệ thuật của mình và của tập thể. Với anh, nghệ thuật là một phương pháp nghiên cứu, một cách can thiệp vào ký ức xã hội, một công cụ để cộng đồng kể lại câu chuyện của chính mình, và đồng thời là nền tảng để xây dựng cộng đồng. Anh cũng chia sẻ về quá trình phát triển Ruang MES 56 trở thành một thiết chế nghệ thuật cộng đồng đã tồn tại hơn hai mươi năm trong điều kiện nguồn lực hạn chế.

Rangga bắt đầu từ nhiếp ảnh, nhưng thực hành của anh không dừng lại ở việc tạo ra những bức ảnh. Anh làm việc với tài liệu lưu trữ, văn bản, phim, video, sắp đặt và trình diễn. Những chủ đề xuyên suốt trong công việc của anh là lịch sử, ký ức tập thể, sự biến mất của con người và những chấn thương chính trị trong xã hội Indonesia, đặc biệt là biến cố năm 1965 - một sự kiện gắn trực tiếp với lịch sử gia đình anh, và trong dòng chảy lịch sử đó, những biến động lịch sử đã ảnh hưởng đến hàng triệu người dân Indonesia khác.

Bên cạnh thực hành cá nhân, Rangga còn là thành viên của Ruang MES 56, một tập thể nghệ thuật được hình thành từ năm 2002 tại Yogyakarta. Đây không chỉ là một không gian triển lãm, mà còn là một thử nghiệm về cách nghệ sĩ có thể sống, làm việc, học hỏi và xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo cùng nhau.

Trong bài viết này, Vcil Community xin viết lại những nội dung giá trị được anh Rangga chia sẻ trong buổi Nếp Mới vừa rồi. Bài viết gồm ba phần:
- Phần thứ nhất ghi lại các dự án nghệ thuật của Rangga, qua đó làm rõ cách anh sử dụng nghệ thuật để tiếp cận lịch sử và ký ức.
- Phần thứ hai kể lại quá trình hình thành, phát triển và duy trì Ruang MES 56.
- Phần thứ ba giữ trình tự phần hỏi đáp của buổi chia sẻ, bởi nhiều vấn đề quan trọng nhất - từ đạo đức khi sử dụng AI, phương pháp làm việc với trẻ em, quản trị tập thể cho đến câu hỏi về sự thật và lịch sử - được làm sáng tỏ trong chính những trao đổi này.

Khi lịch sử được kể chỉ qua một góc nhìn duy nhất

Năm 1965 là một bước ngoặt đầy bạo lực trong lịch sử Indonesia. Sau một cuộc đảo chính bất thành, đất nước trải qua một làn sóng đàn áp chống cộng, trong đó rất nhiều người bị giết, bắt giữ hoặc mất tích. Những người bị ảnh hưởng không chỉ là thành viên của Đảng Cộng sản Indonesia, mà còn có nông dân, công nhân, trí thức, giáo viên, phụ nữ và những người bị quy kết có liên hệ với các tổ chức cánh tả.

Điều khiến biến cố này tiếp tục hiện diện trong xã hội Indonesia không chỉ là quy mô của bạo lực, mà còn là cách lịch sử được kể lại sau đó. Trong nhiều thập kỷ, câu chuyện chính thức về năm 1965 chủ yếu được định hình bởi chính quyền quân sự. Những người bị đàn áp thường bị gắn nhãn cộng sản, còn những câu chuyện của gia đình nạn nhân và người sống sót ít có cơ hội được công khai.

Rangga lớn lên trong một gia đình cũng mang theo khoảng trống ấy. Ông nội anh bị chính quyền quân sự đưa đi khỏi nhà vào năm 1965 và không bao giờ trở về. Gia đình không biết ông đã bị đưa đến đâu, chuyện gì đã xảy ra, hay cuối cùng ông mất ở nơi nào.

Từ câu chuyện gia đình, Rangga bắt đầu một quá trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm. Nhưng thay vì chỉ tìm cách tái dựng một sự kiện lịch sử, anh đặt ra một câu hỏi rộng hơn: làm thế nào để những người từng bị gạt ra khỏi câu chuyện chính thức có thể xuất hiện trở lại trong ký ức xã hội?

Trong phần hỏi đáp, anh gọi cách tiếp cận này là counter-narrative (tạm dịch là câu chuyện đối trọng). Nghệ thuật, theo anh, có thể mở ra những cách kể khác bên cạnh câu chuyện đã được thiết lập. Anh không xem mình là người có thể đưa ra phán quyết cuối cùng về lịch sử. Thay vào đó, anh tạo ra những chất liệu và không gian để công chúng tiếp xúc với những câu chuyện ít được biết đến, rồi tự đặt câu hỏi và hình thành nhận định của mình.

Và đó cũng là cách tiếp cận xuyên suốt trong nhiều dự án nghệ thuật của anh.

Phần I. Nghệ thuật như một phương pháp nghiên cứu lịch sử và ký ức

Rangga mô tả phần lớn dự án của mình là những dự án dựa trên nghiên cứu (research-based). Điểm khởi đầu thường là một câu hỏi về lịch sử hoặc ký ức tập thể. Anh thu thập tài liệu, phỏng vấn nhân chứng, khảo sát địa điểm, tìm kiếm những dấu vết còn sót lại. Sau đó, anh tìm một ẩn dụ hoặc hình thức nghệ thuật phù hợp để chuyển hóa chất liệu nghiên cứu thành trải nghiệm cho người xem.

Dữ liệu không tự động trở thành tác phẩm. Theo cách anh giải thích, nghệ sĩ cần đưa vào đó một sự can thiệp: lựa chọn góc nhìn, tìm kiếm một hình thức biểu đạt, tạo ra mối liên hệ giữa những thông tin tưởng như rời rạc. Chính quá trình này làm cho nghiên cứu có thể được tiếp cận bằng một cách khác, không chỉ thông qua văn bản học thuật hay những dữ kiện lịch sử.

Các dự án anh giới thiệu cho thấy phương pháp ấy vận hành trên nhiều loại chất liệu khác nhau.

Điều tra về người ông

Rangga bắt đầu làm việc với chủ đề về năm 1965 từ năm 2014. Điểm khởi đầu không phải là một đề tài nghiên cứu được lựa chọn từ bên ngoài, mà là câu chuyện trong chính gia đình anh.

Năm 1965, ông nội anh - Boentardjo - bị cảnh sát bắt đi trong chính ngôi nhà mình. Từ đó, gia đình không còn nhận được tin tức gì về ông. Không ai biết ông bị đưa đến đâu, bị giam giữ hay đã qua đời như thế nào. Sự biến mất ấy để lại một khoảng trống mà nhiều thế hệ trong gia đình không thể giải thích. Và có lẽ khoảng trống đó đã thôi thúc ảnh đi tìm kiếm lời giải đáp cho sự biến mất bí ẩn đó. Câu hỏi của anh là: “Điều gì ở người ông mình đã phải khiến chính quyền quân đội lo sợ và phải loại bỏ ông?”

Sau khi ông mất tích, cha Rangga giữ lại những giấy tờ của ông, bao gồm giấy chứng nhận công tác, giấy tờ tùy thân, ảnh gia đình và ảnh tại nơi làm việc. Những tài liệu tưởng như bình thường ấy trở thành đầu mối để Rangga bắt đầu một cuộc điều tra về cuộc đời người ông.

Trong dự án Investigating Boentardjo, anh đặt các tài liệu gia đình bên cạnh những tài liệu lịch sử và tổ chức mà ông từng tham gia.

Nhóm tư liệu thứ nhất là những giấy tờ cá nhân, hình ảnh và thông tin về cuộc đời ông mình. Nhóm thứ hai là tài liệu của Barisan Tani Indonesia (BTI), một tổ chức nông dân cánh tả bị giải thể sau biến cố năm 1965. Nhóm thứ ba liên quan đến Taman Siswa, một hệ thống trường học do người Indonesia sáng lập ngày 3/7/1922 trong thời kỳ thuộc địa Hà Lan. Ông của Rangga từng học tại đây, sau đó ở lại làm giáo viên. Ngoài ra còn có những tài liệu về các tổ chức hướng đạo sinh ở Indonesia trước năm 1965.

Rangga tìm cách hiểu những mối liên hệ này để trả lời một câu hỏi mà gia đình anh đã mang theo trong nhiều năm: vì sao ông mình lại bị bắt đi? Ông đã tham gia những tổ chức nào? Những hoạt động giáo dục, xã hội và chính trị của ông có liên quan gì đến việc ông trở thành mục tiêu của cuộc đàn áp?

Không có lời giải thích chính thức nào được đưa ra cho gia đình. Vì vậy, dự án không chỉ là một cuộc nghiên cứu về một cá nhân, mà còn là nỗ lực khôi phục bối cảnh xã hội đã khiến một người bình thường biến mất khỏi cuộc sống của gia đình mình.

Tác phẩm được trưng bày tại Son Art Space ở Seoul năm 2017 và Trung tâm Văn hóa châu Á (Asia Culture Center - ACC) tại Gwangju, Hàn Quốc, năm 2019. Thông qua ảnh và tài liệu, người xem có thể tiếp cận câu chuyện của Boentardjo như một phần của lịch sử rộng lớn hơn.

Thư gửi người đã mất tích

Nếu Investigating Boentardjo bắt đầu từ một câu chuyện trong gia đình, Letter to the Lost One mở rộng phạm vi sang những người khác cũng đang sống với sự biến mất của một người thân.

Trong dự án này, Rangga mời công chúng viết thư cho một người đã mất tích. Anh không giới hạn lý do hay hoàn cảnh mất tích. Một người có thể tự nguyện rời đi, có thể mất tích trong một cuộc xung đột, hoặc bị cưỡng bức biến mất bởi những tác nhân chính trị và nhà nước.

Điều Rangga muốn tìm hiểu là liệu những câu chuyện tưởng như riêng biệt ấy có thể được đặt cạnh nhau hay không. Khi nhận được các lá thư, anh nhận thấy một số lượng đáng kể liên quan đến những vụ mất tích trong bối cảnh bạo lực do nhà nước bảo trợ.

Một trong những lá thư đáng chú ý được gửi bởi con gái của Njoto, một bộ trưởng trong chính phủ Sukarno và là thành viên của Đảng Cộng sản Indonesia. Theo câu chuyện được chia sẻ, ông bị bắt sau khi tham dự một cuộc họp với tổng thống tại dinh tổng thống, rồi biến mất.

Những lá thư như vậy không chỉ cung cấp thêm thông tin về một cá nhân. Chúng cho thấy sự mất tích tiếp tục tồn tại trong đời sống của những người ở lại như thế nào: trong những câu hỏi chưa được trả lời, trong ký ức gia đình và trong những câu chuyện chưa có cơ hội được kể công khai.

Dự án được trưng bày lần đầu vào năm 2017. Đến năm 2018, trong một chương trình lưu trú nghệ thuật tại Hàn Quốc, Rangga mở rộng dự án bằng cách mời công chúng Hàn Quốc viết thư về những người đã mất tích trong lịch sử của họ.

Anh nhận được những lá thư liên quan đến Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953), những gia đình bị chia cắt bởi chiến tranh, và cả câu chuyện về một người hàng xóm đã mất tích do một nghệ sĩ nước ngoài gửi đến. Những trải nghiệm này khiến Rangga nhận ra rằng sự mất tích không phải là một vấn đề chỉ thuộc về lịch sử Indonesia. Nó xuất hiện trong nhiều bối cảnh khác nhau, ở nhiều quốc gia, với những nguyên nhân và hệ quả khác nhau.

Sau chương trình lưu trú, anh tiếp tục thực hiện một triển lãm chung với một nghệ sĩ Hàn Quốc vào năm 2019, trong đó có những lá thư được gửi từ Gwangju.

Điều đáng chú ý ở dự án này là Rangga không yêu cầu người tham gia phải có kiến thức lịch sử hay phải trình bày câu chuyện theo một cấu trúc nhất định. Họ chỉ cần viết cho người đã mất tích. Một hành động rất cá nhân như viết thư được đưa vào một không gian công cộng, nơi những câu chuyện riêng có thể gặp gỡ và soi chiếu lẫn nhau.

Phong cảnh của sự lừa dối

Landscape of Deceptions (Phong cảnh của sự lừa dối) là một dự án nhiếp ảnh vẫn đang tiếp diễn. Rangga đi tìm và chụp ảnh những địa điểm có hố chôn tập thể, đặc biệt tại Jakarta và miền Trung Java.

Điều thúc đẩy anh thực hiện dự án là việc một số địa điểm từng gắn với bạo lực năm 1965 đã trở thành điểm du lịch. Khi những nơi này được giới thiệu như một địa điểm tham quan, lịch sử đằng sau chúng đôi khi không còn được nhắc đến. Du khách đến rồi rời đi, trong khi những câu chuyện về những người đã chết hoặc mất tích tại đó dần bị bỏ quên.

Với Rangga, những địa điểm này không đơn thuần là một phần của cảnh quan. Chúng là không gian lưu giữ ký ức của những gia đình đã mất người thân và cộng đồng những người sống sót.

Bằng cách tìm kiếm, xác định và chụp lại các địa điểm, anh muốn giữ cho ký ức về chúng không biến mất cùng với sự thay đổi của không gian. Đến thời điểm chia sẻ, anh đã đi qua nhiều khu vực ở Trung Java và ghi nhận khoảng 15 địa điểm.

Dự án đặt ra một câu hỏi đáng suy nghĩ: khi một địa điểm lịch sử được chuyển đổi thành một sản phẩm du lịch, điều gì được giữ lại và điều gì bị loại bỏ? Một nơi có thể tiếp tục tồn tại về mặt vật lý, nhưng câu chuyện của những người từng gắn bó với nó lại biến mất khỏi nhận thức công chúng.

Bản đồ của những phỏng đoán

Một dự án khác được Rangga thực hiện cùng các cộng sự, tập trung vào những câu chuyện của người sống sót sau biến cố năm 1965.

Vào thời điểm đó, internet và điện thoại di động chưa phổ biến. Những gia đình đi tìm người thân thường phải dựa vào tin tức truyền miệng từ hàng xóm, bạn bè hoặc những người từng nghe về các trại giam. Họ có thể nhận được thông tin rằng người thân đang bị giam giữ tại một địa điểm nào đó, nhưng khi đến nơi lại không tìm thấy ai. Những tin tức ấy nhiều khi không chính xác, và gia đình không có cách nào để kiểm chứng.

Dự án thu thập những câu chuyện như vậy, ghi nhận địa điểm và những thông tin mà các gia đình từng có được trong quá trình tìm kiếm người thân. Mục tiêu là góp phần hoàn thiện bức tranh lịch sử Indonesia bằng cách đặt các câu chuyện riêng lẻ lên một bản đồ chung.

Theo Rangga, ở nhiều vùng khác nhau của Indonesia đều có những câu chuyện về năm 1965 và các địa điểm gắn với bạo lực. Nhóm cố gắng thu thập càng nhiều câu chuyện càng tốt, rồi kết nối chúng với những địa điểm cụ thể.

Đến thời điểm buổi chia sẻ diễn ra (12/10/2026), nhóm đã thu thập được khoảng 240 câu chuyện từ cộng đồng những người sống sót. Dự án được trưng bày tại nhiều không gian ở Indonesia và cả ở Paris, trong khuôn khổ một hội thảo dành cho các nhà nghiên cứu Đông Nam Á. Anh/chị có thể xem bản đồ thu thập dữ liệu với minh hoạt trực quan tại địa chỉ: https://fis.1965.or.id/

Nếu những tài liệu chính thức thường được dùng để xây dựng một câu chuyện lịch sử từ góc nhìn của các thiết chế, dự án này bắt đầu từ ký ức của những người bình thường: một gia đình nhận được tin đồn, một người đi tìm người thân, một địa chỉ được truyền miệng nhưng không thể xác minh. Những mảnh ký ức ấy có thể rời rạc, nhưng khi được thu thập và đặt cạnh nhau, chúng giúp hình thành một bức tranh mà những tài liệu chính thức có thể đã bỏ sót.

Những năm tháng nguy hiểm

The Dangerous Years bắt đầu từ một nguồn tư liệu đặc biệt. Năm 2020, Rangga nhận được từ một người bạn một bộ tài liệu chính thức của quân đội Indonesia về các xung đột năm 1965.

Bộ tài liệu dày khoảng một nghìn trang, ghi lại khoảng 3.000 cái tên, bao gồm nạn nhân và tù nhân, cùng những thông tin chi tiết về các chiến dịch quân sự.

Rangga quyết định sử dụng trí tuệ nhân tạo (artificial intelligence - AI) để tạo ra những chân dung tưởng tượng dựa trên các thông tin trong tài liệu. Tuy nhiên, anh ý thức rõ rằng việc tạo ra hình ảnh gắn với những cái tên có thật đặt ra một vấn đề đạo đức. Nếu một gương mặt do AI tạo ra được gắn với một người cụ thể, người xem có thể hiểu nhầm rằng đó là chân dung thật của người ấy.

Vì vậy, anh lựa chọn không đại diện bất kỳ cá nhân nào bằng một hình ảnh cụ thể. Những gương mặt được tạo ra chỉ là hình ảnh tưởng tượng của người nghệ sĩ khi đọc các dữ liệu lịch sử. Anh gọi chúng là “những gương mặt không tên, những cái tên không mặt” (nameless faces, faceless names).

Để tạo ra các chân dung, Rangga sử dụng Artbreeder, một công cụ tạo hình ảnh bằng AI, sau đó tiếp tục điều chỉnh thủ công những yếu tố như sắc tộc, độ tuổi và biểu cảm. Những thông tin về tên tuổi, nghề nghiệp, độ tuổi và mối liên hệ tổ chức trong tài liệu trở thành chất liệu để anh hình dung về những con người có thể đã tồn tại phía sau các dòng chữ.

Những chân dung này được chuyển thành phim dương bản trắng đen, sau đó trình chiếu bằng máy chiếu slide analog của Kodak. Trong phiên bản sắp đặt, các máy chiếu được đặt cùng những khung tên. Cảm biến chuyển động được sử dụng để kích hoạt máy chiếu khi người xem đến gần. Những gương mặt lần lượt xuất hiện, thay đổi và biến mất.

Tác phẩm được trưng bày tại một số không gian nghệ thuật, trong đó có Ruang MES 56 và phòng trưng bày của York College ở Pennsylvania, Mỹ, trong các năm 2022 và 2024. Năm 2024, một phiên bản sắp đặt cũng được giới thiệu tại Arjok ở Jakarta.

Rangga cho biết anh thử nghiệm những cách trưng bày khác nhau để quan sát trải nghiệm của người xem. Cá nhân anh thích phiên bản sắp đặt sử dụng máy chiếu hơn, bởi người xem không chỉ nhìn thấy những gương mặt thay đổi liên tục mà còn nghe được âm thanh của máy chiếu đang vận hành. Âm thanh và chuyển động của thiết bị trở thành một phần của tác phẩm.

Trong quá trình nghiên cứu tiếp theo tại Trung Java, Rangga còn tìm thấy một bộ tài liệu khác có kèm ảnh chụp thật. Đây là một phát hiện bất ngờ, bởi trước đó anh không nghĩ những hình ảnh như vậy vẫn còn tồn tại.

Phần lớn phụ nữ trong các bức ảnh là thành viên của Gerwani, Phong trào Phụ nữ Indonesia. Theo những thông tin anh tìm được, tổ chức này từng tham gia thúc đẩy việc xóa mù chữ cho trẻ em ở các làng quê và trao quyền cho phụ nữ. Những người đàn ông trong ảnh chủ yếu là nông dân và công nhân nhà máy.

Dự án sử dụng những tư liệu mới tìm được này được trưng bày tại Gwangju, Hàn Quốc, và Colombia trong năm 2025.

Nhìn lại toàn bộ chuỗi dự án, có thể thấy một lộ trình nhất quán trong thực hành của Rangga: bắt đầu từ câu hỏi riêng tư của một gia đình, mở rộng sang ký ức của cộng đồng người sống sót, rồi kết nối với những trải nghiệm tương tự ở các quốc gia khác. Chất liệu thay đổi từ tài liệu lưu trữ, thư tay, ảnh phong cảnh, bản đồ, chân dung tưởng tượng cho đến máy chiếu analog. Nhưng điểm chung là anh không cố gắng đưa ra một kết luận duy nhất. Anh tạo ra những cách để người xem tiếp cận lịch sử, nhìn thấy những khoảng trống trong câu chuyện đã được kể và tự đặt câu hỏi.