Mùi đậu nành được lên men đậm đặc xộc thẳng vào mũi, vị umami chảy qua đầu lưỡi sau đó đọng lại vị ngọt thanh và cảm giác mềm mại khó tả khi tiếp xúc với những vi sinh vật trên 200 tuổi. Chúng tôi bắt đầu chuyến phiêu lưu 15 ngày tại xứ sở mặt trời mọc bằng trải nghiệm tại xưởng sản xuất nước tương truyền thống hơn 270 năm tuổi như vậy đó. Vậy điều gì mang chúng tôi đến đất nước này?
Hãy quay lại vào năm 2005, khi luật cơ bản Shokuiku được ban hành nhằm mục đích thúc đẩy một xã hội nơi mọi người có thể đưa ra lựa chọn thực phẩm có ý thức và tận hưởng chế độ ăn uống lành mạnh, cân bằng trong suốt cuộc đời.
Tại Nhật Bản, đứng trước những thách thức liên quan đến sức khoẻ như sự tràn ngập thức ăn nhanh từ phương Tây, trẻ em thường xuyên tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn tại các cửa hàng tiện lời và sự tan rã của những bữa ăn chung trong gia đình, đồng thời để giảm thiểu chi phí chăm sóc y tế cho một dân số già hoá trong tương lai, Shokuiku (食育) - có nghĩa là "giáo dục về thực phẩm và dinh dưỡng" được ra đời. Đây là một phương pháp tiếp cận toàn diện để tìm hiểu về thực phẩm và tác động của nó đối với sức khỏe và hạnh phúc. Nó vượt ra ngoài dinh dưỡng cơ bản, bao gồm cả sự hiểu biết về ý nghĩa văn hóa, xã hội và môi trường của thực phẩm. Shokuiku được nhúng sâu vào hệ thống trường học Nhật Bản, với bữa trưa ở trường đóng vai trò như một "sách giáo khoa sống".
Vào ngày 07-08 tháng 06 vừa qua, chính quyền tỉnh Tokushima đã tổ chức hội nghị mang tính quốc tế nhằm kỷ niệm 20 năm kể từ lúc các đề án thúc đẩy Shokuiku được khởi động. Với những chủ đề tập trung vào thực phẩm bền vững và vai trò của thực phẩm trong lối sống lành mạnh, hội nghị quy tụ những đầu bếp nổi tiếng trên thế giới, nhà nghiên cứu ẩm thực, người thực hành Slow Food, chuyên gia về thực phẩm lên men,... Hội nghị được lấp đầy bởi các buổi seminar học thuật về giáo dục thực phẩm, các session nếm thực phẩm cực kỳ sáng tạo, trò chơi, lớp học nấu ăn và trình diễn nghệ thuật truyền thống.
Thông điệp nổi bật trong hội nghị được rất nhiều diễn giả nhắc đến trong việc xây dựng một xã hội có sức khỏe lành mạnh đó chính là
“Ăn thực phẩm theo mùa và sản xuất tại địa phương”.
Nhân cơ hội này, hai đại diện đến từ Vcil Community đã có cơ hội tham gia vào chuyến đi học tập trải nghiệm tìm hiểu về văn hoá và hệ thống ẩm thực truyền thống tại Nhật Bản nói chung và tại khu vực trên đảo Shikoku nói riêng. Tại đây, chúng tôi được gặp gỡ rất nhiều các doanh nghiệp gia đình có thâm niên được truyền từ đời này sang đời khác. Đó là cơ sở sản xuất nước tương có từ năm 1753 mà hiện tại cô con gái đời thứ 18 đang quản lý, hay nhà ủ miso bắt đầu năm 1875 đến nay đã qua 7 đời con cháu, hoặc nhãn hiệu trồng và chế biến các loại trà tồn tại được 60 năm,v.v. Tò mò về điều gì làm nên sự bền bỉ như vậy, chúng tôi đặt câu hỏi và được các anh chị đang tiếp quản các doanh nghiệp đó chia sẻ về ý nghĩa của sự tiếp nối, các mối quan hệ vững bền và giữ giá trị cốt lõi doanh nghiệp trong khi vừa cân bằng giữa truyền thống và đổi mới sáng tạo.
Tạm biệt tỉnh Tokushima yên bình xinh đẹp, chúng tôi ghé thăm thành phố cảng Osaka nhộn nhịp. Tại đây, chúng tôi tình cờ phát hiện một walking tour vô cùng lý thú mang tên “Mặt tối của Osaka”. Anh hướng dẫn viên - từng là nhà nghiên cứu lịch sử và xã hội học tại Mỹ - đã dắt chúng tôi qua các khu ổ chuột dành cho người lao động thời vụ, trụ sở của các băng đảng có tổ chức (yakuza - ヤクザ) hay dạo một vòng quanh khu phố đèn đỏ. Những trải nghiệm này tạo ngữ cảnh để nói lên các vấn đề trong xã hội Nhật Bản, từ việc giảm phát nền kinh tế, sự bất bình đẳng giữa các tầng lớp, áp lực trong cuộc sống, tình dục bị thương mại hoá, đến thế giới ngầm chi phối đời sống tại một số nơi.
Trước khi rời đi, chúng tôi cũng đã tranh thủ cơ hội tham gia Osaka Expo 2025 - sự kiện quốc tế quy mô lớn quy tụ các quốc gia đến giới thiệu những sáng kiến trong việc giải quyết các thách thức toàn cầu và thúc đẩy giao lưu văn hóa. Chủ đề của Osaka Expo, "Thiết kế xã hội tương lai", tập trung vào việc kiến tạo một tương lai bền vững và cải thiện cuộc sống của mọi người thông qua nhiều sáng kiến khác nhau. Trong số những không gian trưng bày của các nước, chúng tôi ấn tượng nhất là với không gian đến từ đại diện của nước Đức. Với hình dung cuộc sống trong xã hội tương lai mang tính bền vững thông qua mô hình Kinh tế tuần hoàn, cách kể chuyện vô cùng độc đáo và dễ thương của gian hàng đem đến cho người tham dự rất nhiều những sáng kiến và doanh nghiệp đang thực hiện công việc tái chế, thúc đẩy năng lượng tái tạo, kiến trúc tự nhiên, mô hình sản xuất giảm thiểu rác thải, v.v.
Từ Osaka, chúng tôi bắt xe đến Yokohama để ghé thăm Keibo Oiwa - một nhà nhân chủng học văn hóa và là nhà hoạt động môi trường hàng đầu tại Nhật Bản. Ông cũng là một nhà làm phim tài liệu, diễn giả và là tác giả của hơn 50 cuốn sách liên quan đến chủ đề bền vững, phi thực dân hoá và phản biện toàn cầu hoá. Ông giảng dạy tại Đại học Meiji Gakuin và là người sáng lập ra The Sloth Club – một tổ chức phi chính phủ thúc đẩy lối sống chậm và bền vững. The Sloth Club, kết hợp với cuốn sách “Slow is Beautiful: Culture as Slowness” của Keibo, đưa ra một góc nhìn mới về nông thôn và cách sống đơn giản hơn, tập trung vào cộng đồng và thiên nhiên. Chúng tôi đã có thời gian nói chuyện sâu sắc, từ việc canh tân đất nước thời Minh Trị đã bắt đầu tiến trình xoá mòn văn hoá Nhật Bản chân thực ra sao, cho đến tác động của toàn cầu hoá lên nền kinh tế địa phương bằng ví dụ Nhật Bản phải nhập lương thực từ Mỹ để có thể xuất khẩu xe hơi qua thị trường bên kia bán cầu, mà hậu quả là diện tích đất trồng lúa tại Nhật Bản giảm mạnh những năm gần đây gây nên thiếu hụt nguồn cung gạo trầm trọng trên thị trường hiện nay.
Qua đêm tại căn nhà chung ấm cúng Well-Yokodai, sáng hôm sau chúng tôi bắt tàu đi đến thành phố Sagamihara thuộc tỉnh Kanagawa. Nằm trong một thung lũng được bao quanh bởi thiên nhiên phong phú với núi non và hồ nước mặc dù chỉ cách trung tâm Tokyo một giờ, Fujino được biết đến là thị trấn nơi những nghệ sĩ tìm được cảm hứng sáng tác hoặc tịnh dưỡng. Được truyền cảm hứng bởi phong trào Transition Town - những sáng kiến do cộng đồng địa phương tự khởi xướng nhằm thúc đẩy khả năng tự chủ và tính bền vững trong việc tái thiết địa phương - một nhóm những người thực hành permaculture đã tụ họp về đây và bắt đầu Transition Town Fujino vào mùa thu năm 2008. Điều mang chúng tôi đến đây là đồng tiền bổ trợ địa phương “Yorozuya” (万事屋 - trong tiếng Nhật nghĩa là cửa hàng vạn năng). Dựa trên hệ thống giao dịch trao đổi địa phương (LETS) hay ngân hàng thời gian (Time bank), đồng tiền này hoạt động mà không cần tiền giấy hoặc tiền xu, thay vào đó sử dụng sổ cái để ghi lại các giao dịch và số dư. Hệ thống này thúc đẩy mạng lưới và khai phá nguồn lực cộng đồng bằng cách tạo điều kiện thuận lợi cho việc trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa cư dân. Chúng tôi vẫn nhớ rằng cô dẫn đoàn kể rằng cô chỉ làm việc một tuần 3 ngày với mức thu nhập không quá cao. Nhưng cô luôn cảm thấy an yên vì cô không bị phụ thuộc vào đồng tiền pháp định, mà cô cảm thấy trù phú với nguồn lực cộng đồng mà đồng Yorozuya mang lại. Sau hơn 15 năm hoạt động, Yorozuya hiện nay đã có trên dưới 800 thành viên.
Tại Tokyo, chúng tôi may mắn được host bởi mục sư Phật Giáo Hidekito Okochi. Thầy là một tu sĩ Phật giáo Tịnh Độ Tông và là người tiên phong trong phong trào Phật giáo dấn thân tại Nhật Bản. Với vai trò trụ trì chùa Kenju-in và Juko-in ở Tokyo, thầy tái hình dung ngôi chùa không chỉ là nơi tu tập tâm linh, mà còn là trung tâm của sự bền vững sinh thái và chuyển hóa xã hội. Một trong những sáng kiến nổi bật nhất trong cuộc trò chuyện giữa chúng tôi với thầy là dự án “Mirai Future Bank” – một mô hình tài chính vi mô và tín dụng cộng đồng nhằm huy động nguồn lực của chùa để tài trợ cho các doanh nghiệp địa phương và sáng kiến xã hội. “Mirai Future Bank” thể hiện cách các nguyên lý Phật giáo có thể được chuyển hóa thành thực hành kinh tế hướng đến sự chăm sóc, hợp tác và phúc lợi lâu dài thay vì lợi nhuận ngắn hạn.
Ngân hàng thay thế chỉ là một trong số những sáng kiến nhằm phản ứng lại những hạn chế của chủ nghĩa tư bản trong xã hội Nhật Bản. Vào năm 1965, một nhóm những bà mẹ nội trợ, tin rằng các công ty thống trị thị trường sữa khi đó đang cung cấp sản phẩm kém chất lượng và thao túng giá cả, đã tập hợp để mua sỉ được sữa chất lượng với giá thấp hơn. Dự án đã thành công và nhóm bắt đầu mở rộng nguyên tắc mua hàng tập thể sang các sản phẩm khác, dẫn đến việc thành lập Hợp tác xã Tiêu dùng Seikatsu Club (SCCC) vào năm 1968. Là một doanh nghiệp kinh doanh, SCCC muốn có “thực phẩm an toàn với giá cả hợp lý”. Để đạt được điều này, SCCC làm việc với bên sản xuất bằng tiêu chuẩn của họ và mua chúng bằng cách đặt hàng trước. Hệ thống mua hàng tập thể đặt hàng trước này cho phép nhà sản xuất lập kế hoạch trước và đảm bảo độ tươi ngon của sản phẩm. SCCC rất chú trọng vào việc tiếp xúc trực tiếp giữa nhà sản xuất và người tiêu dùng để nhân bản hóa thị trường, đặc biệt là trong lĩnh vực sản xuất thực phẩm, nơi người tiêu dùng thường xuyên đến thăm nông dân để quan sát và thấu hiểu phương pháp sản xuất. Chúng tôi đã có thời gian lắng nghe câu chuyện, đi thăm trung tâm phân phối, nhà hàng và trụ sở của Seikatsu Club tại Tokyo. Cộng với những hiểu biết trước đó trong ngữ cảnh của Hàn Quốc, chúng tôi tin rằng mô hình hợp tác xã tiêu dùng cung cấp một giải pháp thay thế cho cả chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản công nghiệp, nơi mà các nguyên tắc xã hội và sinh thái nghiêm ngặt và tầm nhìn về một nền kinh tế lấy cộng đồng và con người làm trung tâm.
Tạm rời Tokyo đông đúc vào 2 ngày cuối tuần, chúng tôi đã có những khoảnh khắc gắn kết với Konohana Family tại chân núi Phú Sĩ - một cộng đồng dựa vào nông nghiệp nơi có khoảng 100 người không cùng huyết thống sống như một gia đình lớn. Konohana Family được xem như là một mô hình mới về lối sống hoà hợp với tự nhiên, tự cung tự cấp lương thực bằng nông nghiệp hữu cơ và tính bền vững xã hội bằng nền kinh tế đoàn kết. Nền tảng cho cuộc sống tại Konohana Family là niềm tin tâm linh vào sự hoà hợp giữa con người với nhau và với tự nhiên. Chúng tôi thích thú với cách mà trẻ em được cộng đồng nuôi dưỡng một cách tập thể. Cộng đồng phân chia ra một đội chăm sóc trẻ em, đồng thời giặt giũ và dọn dẹp, v.v. Tất cả người lớn đều có cơ hội gắn bó với trẻ em và giúp nuôi dạy chúng khi cần, đến nỗi cha mẹ ruột không quá dính mắc vào cuộc sống của trẻ. Vì vậy, theo quan điểm của trẻ em, thực sự có cả một ngôi làng chăm sóc chúng và sẽ luôn có người có thể đáp ứng nhu cầu của chúng. Các bạn nhỏ sống cùng nhau trong một ngôi nhà với những người lớn khác và dành phần lớn thời gian trò chuyện, vui chơi, học tập, v.v.
Đối tác cuối cùng mà chúng tôi có dịp gặp gỡ và chia sẻ là mạng lưới Economy for the Common Good (ECG) tại Nhật Bản. ECG là một phong trào xã hội toàn cầu ủng hộ một mô hình kinh tế thay thế, có lợi cho con người, cho hành tinh và cho các thế hệ tương lai. ECG đặt lợi ích chung, sự hợp tác và cộng đồng lên hàng đầu. Các giá trị mà ECG hướng đến bao gồm nhân phẩm, sự đoàn kết, tính bền vững sinh thái, công lý xã hội và tính dân chủ. Bắt đầu từ năm 2024, các cô chú chủ doanh nghiệp và giáo sư giảng dạy kinh doanh đã tập hợp lại và thành lập nên đại diện Local Chapter của ECG tại Nhật Bản. Việc kết nối với những tổ chức đồng giá trị như vậy củng cố phong trào và tạo cơ hội để học hỏi lẫn nhau.
👉🏼 Một chuyến đi không quá dài, nhưng hành trang mang về lại chật cứng các bài học quý giá và mạng lưới đối tác được mở rộng. Chúng tôi đã có dịp tiếp xúc, ngắm nhìn cách mà những con nguời tại Nhật Bản đang ngày đêm nỗ lực bảo tồn những di sản truyền thống, xây dựng một nền kinh tế phục vụ xã hội và sinh thái cũng như tái lập lại cộng đồng. Chi tiết phân tích và diễn giải các mô hình hoạt động của các cộng đồng, tổ chức và doanh nghiệp trên cũng như đúc kết bài học cho Việt Nam sẽ được đăng tải riêng trong nhóm Hội viên Vcil Community.
Vcil Community chân thành cảm ơn các đối tác và những người bạn tốt lành đã hỗ trợ hết mình để chuyến đi thành công tốt đẹp, bao gồm: JIEN, The Sloth Club, ngôi nhà chung Well-Yokodai, linh mục Hidehito Okochi, Transition Town Fujino, hợp tác xã tiêu dùng Seikatsu Club, cộng đồng tâm linh Konohana Family và mạng lưới Economy for the Common Good Japan.
Chuyến đi cũng không thể diễn ra nếu không nhận được lời mời và hỗ trợ đến từ đối tác Hàn Quốc Food Vision Network. Cuối cùng, Vcil Community biết ơn mảnh đất, cộng đồng, văn hoá của xứ sở mặt trời mọc đã chào đón những người con đến từ đất nước Việt Nam.
#regenerativeeconomy #japan
International Travel & Experiential Learning Program Uses Context-Based Learning Methods in a Multicultural Environment