Vừa qua, Vcil Members’ Talks #5 đã diễn ra với sự hiện diện của cô Minh Châu – chuyên gia trong lĩnh vực phát triển đô thị dựa vào cộng đồng, đồng thời là một thành viên gắn bó lâu năm với các chương trình cải thiện khu nghèo và nhà ở tại Việt Nam và khu vực châu Á.
Buổi trò chuyện bắt đầu từ một không gian rất cụ thể: một căn hộ trong chung cư cũ giữa trung tâm thành phố – nơi Phòng đọc Tempo hình thành. Từ câu chuyện của Tempo, cô Châu dẫn người nghe đi ngược dòng thời gian, trở lại những năm đầu làm công tác cộng đồng, để nhìn rõ hơn mối quan hệ giữa con người, không gian sống và ký ức đô thị.
Trong dòng chia sẻ đó, có một câu hỏi xuyên suốt, nhất quán là ‘khi thành phố thay đổi ngày càng nhanh, chúng ta đang giữ lại điều gì, và đang đánh đổi điều gì?’
Cô Minh Châu bắt đầu câu chuyện với một quan sát rằng, người già thích nói chuyện quá khứ, còn người trẻ thích nói chuyện tương lai. Buổi chia sẻ hôm ấy vì thế trở thành điểm chạm của hai khi cô kể lại những gì đã qua, như cách trao lại ký ức và trải nghiệm, còn tương lai cô ‘’gửi gắm’’ vào tay các bạn trẻ, và tin tưởng người trẻ sẽ viết tiếp phần tiếp theo của hành trình đó.
Tempo Nexus là một phòng đọc được ra đời trên tinh thần ấy, được hình thành từ sự gặp gỡ và đồng hành giữa cô Châu với các nhóm bạn trẻ. “Tempo” – viết tắt của Temporality, gợi mở về mối quan hệ giữa con người và sự trôi chảy của thời gian, của ký ức trong nhịp sống đô thị, với những lớp giá trị đang dần bị che lấp trong quá trình phát triển của thành phố.
Vì vậy, Tempo ra đời không chỉ là một “không gian đọc” thông thường, mà còn là một điểm dừng giữa dòng chảy đô thị, nơi mọi người được mời gọi lắng nghe sâu hơn về chung cư cũ bằng một thái độ khác, không phải ánh nhìn dỡ bỏ hay di dời, mà là giá trị ký ức, đời sống và cộng đồng cần được tôn trọng và tiếp tục nuôi dưỡng.
Nhìn lại một hành trình dài của cô Châu, những năm cuối thập niên 1980 - đầu 1990, khi còn là một cán bộ trẻ của Sở Nhà Đất TP.HCM, cô Châu tham gia vào các chương trình làm việc với cộng đồng tại những khu dân cư nghèo đô thị. Đây là giai đoạn mà nhiều khái niệm về phát triển dựa vào cộng đồng vẫn còn rất mới mẻ ở Việt Nam, và cách tiếp cận phổ biến vẫn mang nặng tư duy quản lý từ trên xuống.
Một bước ngoặt để lại dấu ấn sâu sắc với cô xảy ra trong một hội thảo quốc tế về nhà ở tại khách sạn Rex. Thay vì giữ sự trang trọng thường thấy, vị giáo sư người Nhật – chủ trì hội thảo đã tháo cà vạt và nói một câu rất giản dị: “Tôi không muốn chỉ đứng đây nói chuyện. Tôi muốn xuống cộng đồng để ngồi học.” Khi đó cô Châu cảm thấy lời đề nghị ấy không chỉ là một cử chỉ khiêm nhường, mà là sự khởi đầu cho một cách tiếp cận cộng đồng hoàn toàn khác.
Khi xuống thực địa, thay vì ngồi trên bàn ghế, nhóm làm việc trải chiếu ngồi bệt xuống đất cùng người dân. Chính trong tư thế ấy, một bài học quan trọng cô Châu nhận ra: khi mình chủ động “ngồi thấp xuống”, cộng đồng sẽ có không gian để tự đứng lên, để nói, để chia sẻ và để dẫn dắt câu chuyện của chính họ một cách dễ dàng hơn.
Cùng với đó là sự thay đổi trong cách sử dụng những công cụ quen thuộc của quản lý đô thị. Bản đồ – vốn thường được treo trên tường như biểu tượng của quyền lực và quy hoạch, được đặt xuống đất, để người dân cùng chỉ, cùng bàn, cùng tranh luận về nơi họ đang sống. Khoảnh khắc ấy đã xóa nhòa ranh giới giữa “người làm chính sách” và “người thụ hưởng”, mở ra một không gian đối thoại bình đẳng hơn.
Căn hộ trong khu chung cư cũ - nơi sau này trở thành Phòng đọc Tempo cũng gắn liền với giai đoạn ấy. Ngày đó, đây vừa là nơi ở, vừa là “trụ sở” của nhóm tác viên cộng đồng. Những buổi họp dân kéo dài đến đêm, những lần trở về mệt nhoài rồi trải chiếu ngủ ngay trên sàn, chính những trải nghiệm ấy đã trở thành nền móng cho cách cô Châu nhìn nhận đô thị cho đến tận hôm nay.
Từ những trải nghiệm rất cụ thể ấy, cô Minh Châu dần hình thành một cách nhìn nhất quán về đô thị và con người trong đô thị. Thành phố không chỉ được cấu thành bởi hạ tầng, quy hoạch hay các chỉ số phát triển, mà trước hết là bởi những mối quan hệ. Giữa người với người. Giữa con người với không gian họ sống. Và giữa hiện tại với những lớp ký ức đã tích tụ qua thời gian.
Cô Châu chia sẻ rằng trong xã hội luôn tồn tại song song hai lực. Một lực đẩy con người ra xa nhau – thúc đẩy tính độc lập, cá nhân hóa và cạnh tranh. Và một lực khác kéo con người lại gần – nhu cầu được nương tựa, được kết nối và cùng tồn tại. Phát triển đô thị, nếu chỉ đi theo lực đẩy, sẽ dễ tạo ra những không gian tiện nghi nhưng rỗng, nơi con người sống cạnh nhau mà không thực sự sống cùng nhau.
Chính trong bối cảnh đó, cô đặt ra câu hỏi cho những người làm nghề kiến trúc và quy hoạch “Chúng ta đang phục vụ ai?”. Thực tế cho thấy, phần lớn các công trình kiến trúc được thiết kế cho một nhóm rất nhỏ trong xã hội, trong khi đa số còn lại – những người sống trong các khu dân cư cũ, khu thu nhập thấp, khu tự phát lại ít khi được lắng nghe trong quá trình kiến tạo không gian sống của chính họ.
Từ trăn trở ấy, khái niệm “kiến trúc sư cộng đồng” được cô nhấn mạnh như một vai trò cần được nhìn nhận lại. Theo cô, “Kiến trúc sư cộng đồng” không đứng ở vị trí “người vẽ ra giải pháp”, mà là người mở ra bản đồ – nơi người dân có thể cùng tham gia, cùng hình dung và cùng quyết định tương lai của không gian mình gắn bó. Đó là quá trình làm việc dựa trên đối thoại, kiên nhẫn và sự tôn trọng tri thức bản địa, thay vì áp đặt những mô hình có sẵn.
Cách tiếp cận này cũng giúp soi chiếu lại cách chúng ta đang ứng xử với các khu chung cư cũ trong đô thị. Khi nhìn chung cư chỉ như những khối bê tông xuống cấp, giải pháp dễ dàng nhất là xóa bỏ và xây mới. Nhưng khi nhìn chung cư như một “cơ thể sống”, nơi đã tích tụ hàng chục năm ký ức, quan hệ và đời sống cộng đồng, câu hỏi sẽ không còn là “phá hay giữ”, mà là “làm thế nào để tiếp nối”.
Quay lại với Tempo, Tempo không phải là một “dự án lớn”, càng không phải một mô hình hoàn chỉnh để nhân bản. Nó bắt đầu rất khiêm tốn, từ chính căn hộ cũ mà cô từng sinh sống và làm việc, như một thử nghiệm nhỏ để đặt câu hỏi ngược lại cho đô thị: liệu chúng ta có thể chữa lành thành phố mà không cần phá bỏ nó?
Trong quá trình đồng hành cùng các nhóm trẻ như K59 và Tản Mạn Kiến Trúc, một khái niệm được đưa ra đó là “châm cứu đô thị”. Giống như bác sĩ Đông y dùng kim châm vào huyệt đạo để cơ thể tự chữa lành, kiến trúc sư can thiệp nhẹ nhàng vào các điểm nhỏ trong chung cư để kích hoạt sức sống của nó mà không phá vỡ cấu trúc hay làm tổn thương "cơ thể" già nua của tòa nhà. Nhịp điệu không gian của chung cư Sài Gòn nhiều thập kỷ trước như: lớp đá rửa cũ, khung cửa sắt hoa văn đều được can thiệp một cách tiết chế, vừa đủ để không gian có thể tiếp tục được sử dụng, mà vẫn cho phép ký ức và lịch sử hiện diện.
Bước vào giai đoạn triển khai, Tempo đối mặt với những thách thức rất cụ thể và cũng rất “đô thị”. Việc cải tạo một căn hộ trong chung cư cũ giống quá trình làm việc với một cơ thể đã già nua, xương cốt yếu theo đúng nghĩa, đòi hỏi sự nhẹ tay, không thể đục phá ồn ào, không thể áp đặt những can thiệp thô bạo.
Hơn nữa, Tempo nằm ngay trục đại lộ Lê Lợi sầm uất, đối diện Nhà hát Thành phố và chợ Bến Thành, bài toán đặt ra là làm sao để vừa cách âm hiệu quả, vừa giữ được sự tĩnh lặng vốn có của chung cư cũ.
__
Cuối buổi trò chuyện, cô Minh Châu đúc kết hành trình phát triển năng lực cá nhân qua ba bước: Quan sát – Kết nối – Kiến tạo. Đồng thời, cô Châu gửi gắm rằng: "Tôi biết ơn những người đi trước đã dẫn dắt và biết ơn các bạn trẻ đã giúp tôi có tư duy mới. Bây giờ, tôi lùi về sau để các bạn trẻ dẫn dắt. Tôi mong muốn mô hình này lan tỏa, tạo thành một mạng lưới kết nối các chung cư cũ, không chỉ ở Sài Gòn mà còn ở Đà Nẵng (như các chung cư làng chài) và các thành phố khác. Hãy trân trọng và làm sống lại những giá trị cộng đồng tại những nơi chốn ấy”.
___
Anh Nam (Founder của K59 Atelie - đối tác cùng thiết kế Tempo) cho rằng bài toán khó nhất nằm ở việc duy trì hoạt động của phòng đọc với mức phí rất thấp cho sinh viên, trong khi vẫn phải trang trải chi phí điện, nước và vận hành giữa khu vực trung tâm đắt đỏ. Điều này buộc nhóm thiết kế phải suy nghĩ vượt ra ngoài hình thức, hướng đến sự linh hoạt của không gian. Tempo được hình dung như một cấu trúc mở về công năng: ban ngày là nơi đọc sách và học tập yên tĩnh, buổi tối có thể chuyển thành không gian chiếu phim, triển lãm hay các hoạt động cộng đồng khác.
Anh Nam kể rằng khi nhận đề bài từ cô Minh Châu, cảm xúc đầu tiên của anh là vừa mừng vừa lo. Mừng vì rất hiếm có một chủ nhà sở hữu vị trí đắc địa ngay trục Lê Lợi – trung tâm thương mại sầm uất của thành phố nhưng lại không chọn kinh doanh, mà mong muốn dành không gian ấy cho một dự án cộng đồng phi lợi nhuận. Lo vì anh hiểu rõ con đường này sẽ không dễ dàng. Chính sự trân trọng trước tâm huyết, tầm nhìn dài hạn và lựa chọn đầy trách nhiệm xã hội của cô chú đã khiến K59 quyết định đồng hành thiết kế
Anh Nam chia sẻ rằng làm đẹp thì tương đối dễ, nhưng làm đúng và phù hợp mới là điều khó nhất. Kiến trúc sư không chỉ làm việc với hình khối hay vật liệu, mà cần “đọc vị” cả công trình lẫn con người sẽ sử dụng nó. Một không gian dành cho người lớn tuổi hay người khuyết tật không thể chỉ giải quyết bằng những tiêu chuẩn kỹ thuật như ram dốc hay tay vịn, mà cần đi sâu vào việc thấu hiểu tâm lý, thói quen sinh hoạt, cảm giác an toàn và sự thoải mái của họ. Kiến trúc “đúng” là khi không gian tự nhiên trở thành một phần của đời sống, chứ không áp đặt lên người sử dụng.
____
Vcil Members' Talks là chuỗi sự kiện hàng tháng mở cho công chúng, nơi những câu chuyện, sáng kiến và mô hình tái tạo từ hệ sinh thái từ hội viên cộng đồng Vcil được lan tỏa. Vcil Members' Talks không chỉ là nơi để lắng nghe, mà còn là không gian để cùng học hỏi, mở rộng mạng lưới, và nuôi dưỡng tinh thần hợp tác vì một tương lai tái tạo.
Thông tin về buổi Vcil Members' Talks #6 sẽ sớm được công bố qua Fanpage. Bạn có thể theo dõi group Zalo, Substack hoặc Facebook để được cập nhật thông tin mới nhất. Thông tin mời bạn xem tại phần bình luận.
Bạn có thể xem lại phần chia sẻ của cô Châu tại đây:
Nếu quan tâm đến các mô hình sản xuất bền vững/ tái tạo, hoặc kết nối với những cá nhân, tổ chức, cộng đồng đang kiến tạo nên một xã hội phúc lạc và tái tạo, Vcil Community mời bạn tìm hiểu và tham gia Thành viên Vcil Community Membership để có cơ hội cùng sinh hoạt, học tập, làm việc, hợp tác cùng các thành viên có cùng giá trị.
#VcilMemberTalks #VcilCommunity #PhatTrienBenVung #Chungcucu #Chamcuudothi #Kientrucsucongdong #TempoNexus #Tiepcancongdong
Vcil Members' Talks are a series of public sharing event